Các quỹ ETF có đang thao túng giá kim loại quý?

Vàng thủng mốc 4.000 USD rồi hồi phục, Ấn Độ chuyển sang bán cao hơn giá thế giới

Phiên bản trống đồng Đông Sơn bằng bạc nguyên chất do Tập đoàn Phú Quý chế tác.

Đông Sơn - nơi viết nên chương đầu của nền văn minh kim khí

Có những nghề được sinh ra từ nhu cầu mưu sinh. Có những nghề được tạo dựng để phục vụ quyền lực. Cũng có những nghề kết tinh từ khát vọng vươn tới cái đẹp. Nghề kim hoàn của người Việt dường như hội tụ cả ba điều đó.

Ngày nay, khi nhắc đến kim hoàn, nhiều người thường nghĩ tới vàng, bạc, đá quý, những món nữ trang tinh xảo hay các làng nghề đã tồn tại nhiều trăm năm. Nhưng nếu nhìn từ chiều dài lịch sử dân tộc, đó mới chỉ là phần ngọn của câu chuyện.

Ẩn sau một chiếc nhẫn vàng hay một món đồ bạc tinh xảo là hành trình hàng nghìn năm con người học cách nhận biết quặng, điều khiển lửa, luyện kim, chế tác hợp kim, tạo hình và từng bước chinh phục vật liệu. Đó cũng là hành trình hình thành nên nền văn minh kim khí nước nhà.

Nếu hình dung nghề luyện kim và chế tác kim loại của Việt Nam như một cây đại thụ đã bén rễ qua hàng nghìn năm lịch sử, thì nghề kim hoàn chính là nhánh vàng son rực rỡ trên cây đại thụ ấy. Bởi phía sau mỗi món trang sức, mỗi bảo vật hay mỗi hiện vật bằng kim loại quý là thành quả của biết bao thế hệ đã tích lũy tri thức về khai khoáng, luyện kim, đúc, rèn và gia công kim loại. Kim hoàn vì thế không đứng tách rời mà là sự kết tinh của truyền thống nghề kim loại Việt Nam. Chính nền tảng ấy đã tạo nên những nghệ nhân có thể biến vàng và bạc thành tác phẩm nghệ thuật, đồng thời làm cho truyền thống luyện kim Việt Nam thêm rạng rỡ bằng vẻ đẹp, sự tinh xảo và giá trị văn hóa của kim loại quý.

Nhìn theo cách ấy, lịch sử nghề kim hoàn cũng chính là một chương đặc sắc trong đại tự sự về nền văn minh kim khí của dân tộc Việt Nam.

Lịch sử nghề kim hoàn không bắt đầu bằng vàng, cũng không bắt đầu bằng bạc. Nó bắt đầu từ một thứ bình dị hơn rất nhiều: ngọn lửa. Loài người chỉ thực sự bước vào thời đại kim khí khi biết tạo ra nhiệt độ đủ lớn để biến những khối quặng vô tri trong lòng đất thành kim loại hữu ích. Đó là một cuộc cách mạng công nghệ theo đúng nghĩa của lịch sử nhân loại.

Từ đây, người thợ phải làm chủ hàng loạt tri thức hoàn toàn mới: nhận biết quặng, tuyển quặng, xây lò, điều khiển nhiệt độ, tách kim loại khỏi đá, pha hợp kim rồi mới tạo hình sản phẩm. Mỗi công đoạn là kết quả của vô số lần thử nghiệm, thất bại và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.

Trong lời nói đầu cuốn Tổng tập nghề và làng nghề truyền thống Việt Nam (tập 2, NXB Khoa học Xã hội, 2012), nhóm biên soạn đã đưa ra một nhận định có thể xem như lời dẫn nhập cho lịch sử nghề kim loại Việt Nam: "Trong lịch sử thủ công nghiệp Việt Nam, nghề đúc đồng mở đầu cho các dạng nghề sử dụng nguyên liệu chính là kim loại...".

Nhận định ngắn gọn ấy không chỉ xác định vị trí của nghề đúc đồng mà còn gợi mở một cách nhìn rộng hơn: trước khi xuất hiện những nghề chuyên biệt như rèn sắt, luyện vàng hay kim hoàn, người Việt đã xây dựng được nền tảng công nghệ luyện kim - bộ rễ của cây đại thụ nghề kim loại Việt Nam.

Từ nền tảng luyện kim ấy, nghề đúc đồng phát triển mạnh mẽ qua các giai đoạn Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và đạt tới đỉnh cao trong văn hóa Đông Sơn.

Nếu nhìn dưới góc độ khảo cổ học, Đông Sơn để lại những hiện vật nổi tiếng như trống đồng, thạp đồng, vũ khí, công cụ và nhạc khí. Nhưng nếu nhìn dưới góc độ lịch sử công nghệ, Đông Sơn còn có một ý nghĩa lớn hơn. Đó là thời điểm người Việt chứng minh mình đã làm chủ một trình độ luyện kim và đúc đồng rất cao cấp.

Để tạo nên một chiếc trống đồng Đông Sơn không chỉ cần đồng. Đó là sự kết hợp giữa hiểu biết về vật liệu, kỹ thuật luyện kim, nghệ thuật pha hợp kim, công nghệ chế tạo khuôn, kỹ thuật đúc liền khối và tư duy mỹ thuật đạt tới trình độ đáng kinh ngạc.

Cho đến hôm nay, nhiều hiện vật Đông Sơn vẫn được các nhà nghiên cứu xem là những kiệt tác của nghệ thuật đúc đồng cổ đại.

Có thể nói, nếu luyện kim là bộ rễ thì đúc đồng chính là thân cây lớn của nghề chế tác kim loại Việt Nam. Từ thân cây ấy, những nhánh nghề mới tiếp tục vươn ra theo nhu cầu ngày càng đa dạng của xã hội. Trong đó có một nhánh nghề sẽ gắn bó với những kim loại quý nhất mà thiên nhiên ban tặng - nghề kim hoàn.

Khi vàng bạc bước lên sân khấu lịch sử

Nếu đồng mở đầu cho nền văn minh kim khí thì vàng và bạc lại mở ra một câu chuyện khác - câu chuyện của cái đẹp, của quyền lực, của tín ngưỡng và sau này là tiền tệ.

Thoạt nhìn, điều đó dường như có phần nghịch lý. Trong tự nhiên, vàng và bạc đều tồn tại từ rất sớm. Thậm chí, khác với đồng hay sắt, đôi khi chúng xuất hiện dưới dạng kim loại tự sinh mà không cần trải qua quá trình hoàn nguyên quặng quá phức tạp. Vậy vì sao nghề kim hoàn không xuất hiện trước nghề đúc đồng?

Câu trả lời nằm ở chính nhu cầu phát triển của con người. Đối với cư dân thời tiền sử, điều họ cần trước tiên là những công cụ đủ cứng để chặt cây, phát rừng, săn bắn, trồng trọt và bảo vệ cộng đồng. Đồng, rồi sau đó là sắt, đáp ứng được yêu cầu ấy. Trong khi đó, vàng và bạc quá mềm để chế tạo công cụ lao động hay vũ khí. Giá trị của chúng chưa nằm ở công năng mà chủ yếu ở vẻ đẹp và sự hiếm có.

Chính bởi vậy, trong buổi đầu của nền văn minh kim khí, đồng giữ vai trò trung tâm. Chỉ khi đời sống vật chất ngày càng phát triển, con người mới bắt đầu hướng sự quan tâm nhiều hơn tới những kim loại quý. Đó cũng là lúc vàng và bạc bước lên sân khấu của lịch sử với một vai trò hoàn toàn khác.

Trong lời nói đầu cuốn Tổng tập nghề và làng nghề truyền thống Việt Nam, nhóm biên soạn đã lý giải rất cô đọng: vàng và bạc tuy được con người biết đến từ rất sớm nhưng "không được người nguyên thủy quan tâm vì chúng không có độ cứng rắn cần thiết cho công cụ sản xuất và vũ khí". Chỉ khi kỹ nghệ luyện kim, đặc biệt là kỹ nghệ đúc đồng, phát triển thì vàng bạc mới dần được coi trọng, trở thành nguyên liệu chế tác đồ trang sức và về sau giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế. Chính nhận định này giúp lý giải vì sao nghề kim hoàn không tách rời mà phát triển tiếp nối từ nền văn minh kim khí.

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa người Việt chỉ biết đến vàng và bạc sau thời Đông Sơn. Trao đổi với chuyên mục Kim loại quý/PetroTimes, GS.TS Bùi Quang Thanh cho rằng nghề vàng bạc ở nước ta có thể đã manh nha từ thời đại Hùng Vương. Theo ông, nhiều phát hiện khảo cổ cho thấy cư dân Văn Lang không chỉ biết đến kim loại mà còn có khả năng chế tác những đồ trang sức bằng kim loại quý ở trình độ nhất định. Điều đó cho thấy truyền thống sử dụng vàng bạc của người Việt có thể có lịch sử lâu đời hơn chúng ta từng hình dung.

Ý kiến của GS Bùi Quang Thanh không mâu thuẫn với nhận định của các nhà nghiên cứu nghề truyền thống. Ngược lại, hai góc nhìn ấy bổ sung cho nhau. Biết đến vàng và bạc chưa có nghĩa đã có nghề kim hoàn. Để hình thành một nghề thủ công thực thụ, người thợ phải làm chủ toàn bộ chuỗi kỹ thuật từ tuyển quặng, luyện kim, tinh luyện, pha hợp kim đến đúc, cán, kéo, tạo hình, hàn, chạm khắc và đánh bóng. Quan trọng hơn, cần có những người thợ sống bằng nghề ấy, truyền nghề cho thế hệ sau và từng bước hình thành cộng đồng nghề nghiệp.

Chỉ khi những yếu tố ấy hội tụ, nghề kim hoàn mới thực sự ra đời với tư cách một ngành thủ công chuyên biệt. Đó cũng là quy luật phát triển của mọi nền văn minh.

Từ luyện vàng đến hành trình biến kim loại quý thành văn hóa

Khi tri thức ngày càng tích lũy, các nghề không còn tồn tại dưới dạng tổng hợp như buổi ban đầu mà dần chuyên môn hóa. Từ một nền tảng chung là nghề luyện kim, nhiều nhánh nghề được hình thành như đúc đồng, rèn sắt, luyện vàng, luyện bạc và kim hoàn. Mỗi nghề đảm nhận một công đoạn, một chức năng riêng, nhưng tất cả đều cùng chung nguồn cội.

Nhìn dưới góc độ ấy, nghề kim hoàn không phải là một nghề đứng tách biệt khỏi lịch sử luyện kim Việt Nam. Nó là kết quả của hàng nghìn năm tích lũy tri thức và sự chuyên môn hóa tự nhiên của nền văn minh kim khí.

Có lẽ vì vậy, sẽ đầy đủ hơn nếu xem nghề kim hoàn là một nhánh thủ công mỹ nghệ quý giá của đại gia đình nghề kim loại Việt Nam - nơi kỹ thuật chế tác kim loại quý kết hợp với cảm quan thẩm mỹ để tạo nên những tác phẩm vừa mang giá trị vật chất, vừa lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa của dân tộc.

Nếu nghề đúc đồng đánh dấu thời điểm người Việt làm chủ một kim loại có ý nghĩa quyết định đối với sản xuất và đời sống, thì nghề kim hoàn lại đánh dấu một bước tiến khác của nền văn minh kim khí: con người không chỉ biết làm ra kim loại, mà còn biết gửi gắm vào đó cái đẹp, niềm tin và những giá trị tinh thần.

Nhưng trước khi có những món nữ trang tinh xảo, trước khi xuất hiện những người thợ kim hoàn tài hoa, còn có một công việc âm thầm hơn nhiều: luyện vàng và luyện bạc.

Trong đời sống thường ngày, nhiều người thường đồng nhất nghề luyện vàng với nghề kim hoàn. Thực ra, đây là hai công đoạn khác nhau trong cùng một chuỗi công nghệ. Người luyện vàng làm nhiệm vụ tách vàng khỏi quặng, loại bỏ tạp chất, nâng độ tinh khiết của kim loại và tạo ra nguyên liệu cho chế tác. Người thợ kim hoàn tiếp nhận thứ nguyên liệu ấy để cán, kéo, hàn, chạm, đậu, nạm, đánh bóng và sáng tạo thành những sản phẩm mang giá trị sử dụng, giá trị thẩm mỹ và giá trị văn hóa.

Nói một cách hình ảnh, nếu nghề luyện kim tạo ra "chữ cái", thì nghề kim hoàn là người viết nên những "tác phẩm" bằng ngôn ngữ của kim loại. Nếu nghề luyện kim tạo ra vật liệu, thì nghề kim hoàn tạo ra giá trị văn hóa cho vật liệu ấy. Đó cũng là lý do nghề kim hoàn không thể tách rời lịch sử luyện kim.

Mỗi chiếc vòng, chiếc nhẫn hay mỗi pho tượng bằng vàng bạc đều bắt đầu từ lòng đất. Chúng khởi đầu bằng một mạch quặng, rồi trải qua hành trình khai thác, tuyển quặng, luyện kim, tinh luyện, hợp kim trước khi đến bàn tay của người nghệ nhân.

Một sản phẩm kim hoàn vì thế không chỉ chứa vàng hay bạc. Nó còn chứa tri thức địa chất, tri thức luyện kim, tri thức vật liệu và hàng trăm, hàng nghìn giờ lao động thủ công.

Có lẽ vì vậy mà trong nhiều nền văn minh cổ đại, người luyện kim và người chế tác vàng bạc luôn được dành sự kính trọng đặc biệt. Họ là những người biến những gì tưởng như vô tri trong lòng đất thành những vật phẩm mang giá trị vật chất, nghệ thuật và tinh thần.

Ở Việt Nam cũng vậy. Cùng với sự phát triển của nghề luyện kim, người Việt từng bước nhận biết, sử dụng và chế tác vàng bạc ở những mức độ khác nhau. Từ những thao tác sơ khai ban đầu đến kỹ thuật luyện vàng, luyện bạc và chế tác kim loại quý, đó là cả một quá trình tích lũy, truyền nối và hoàn thiện qua nhiều thế hệ thợ thủ công.

Từ nền tảng ấy, nghề kim hoàn dần phát triển thành một ngành nghề chuyên biệt. Ban đầu, người thợ có thể cùng lúc đảm nhiệm nhiều công việc: luyện kim, đúc, sửa chữa và chế tác. Nhưng khi xã hội phát triển, nhu cầu ngày càng đa dạng và kỹ thuật ngày càng tinh vi, mỗi lĩnh vực dần tách thành một nghề riêng. Có người chuyên đúc đồng. Có người chuyên rèn sắt. Có người chuyên luyện vàng. Có người chuyên luyện bạc. Và cũng từ đó xuất hiện những người dành cả cuộc đời để chế tác kim loại quý thành những tác phẩm tinh xảo. Đó chính là những người thợ kim hoàn.

Nếu nhìn dưới góc độ lịch sử công nghệ, đây là một bước tiến tất yếu của nền văn minh. Một nền kỹ thuật càng phát triển thì mức độ chuyên môn hóa càng cao. Kim hoàn vì thế là kết quả của sự trưởng thành của nghề luyện kim, là sự tiếp nối tự nhiên của hành trình chinh phục kim loại mà cha ông người Việt đã khởi đầu từ hàng nghìn năm trước.

Hoa văn trống đồng Đông Sơn và hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trên sản phẩm bạc kỷ niệm 80 năm Quốc khánh (1945 - 2025) do Tập đoàn Phú Quý chế tác.

Nhánh vàng son trên thân đại thụ

Có một điểm khác biệt rất thú vị giữa nghề kim hoàn với nhiều nghề chế tác kim loại khác. Đúc đồng tạo ra chuông, trống, tượng, vạc, đỉnh... Rèn tạo ra cày, cuốc, dao, kiếm, giáo, mác... Đó đều là những sản phẩm có công năng rất rõ ràng.

Kim hoàn thì khác. Ngay từ rất sớm, những sản phẩm bằng vàng và bạc đã vượt ra ngoài giá trị sử dụng đơn thuần. Một chiếc nhẫn có thể là tín vật, một chiếc trâm có thể biểu thị địa vị, một chiếc ấn vàng tượng trưng cho quyền lực, một pho tượng bằng vàng là hiện thân của đức tin, một món đồ tế khí bằng bạc lại gửi gắm khát vọng về sự linh thiêng và trường tồn.

Ở một góc nhìn rộng hơn, nghề kim hoàn chính là nơi vật liệu bắt đầu mang thêm những tầng ý nghĩa văn hóa. Kim loại không còn chỉ để chặt cây, cày ruộng hay đúc vũ khí. Kim loại bắt đầu kể những câu chuyện về con người, về niềm tin, về gia đình, về vương quyền, về tín ngưỡng, về ký ức và về bản sắc của một cộng đồng.

Có lẽ chính ở điểm này, nghề kim hoàn trở thành một chương đặc biệt trong đại gia đình nghề kim loại Việt Nam. Không phải vì nó "cao hơn" nghề đúc hay nghề rèn, cũng không phải vì vàng bạc quý hơn đồng hay sắt, mà bởi nó đảm nhận một sứ mệnh khác: giúp con người gửi gắm văn hóa vào vật chất quý.

Nếu nghề đúc đồng góp phần tạo nên những biểu tượng của nền văn minh kim khí như trống đồng Đông Sơn, thì nghề kim hoàn lại góp phần tạo nên những biểu tượng của đời sống tinh thần, của tín ngưỡng, của quyền lực và của nghệ thuật qua từng thời kỳ lịch sử.

Đó không phải là hai con đường tách biệt, mà là hai chương của cùng một đại tự sự về nền văn minh kim khí Việt Nam.

Lịch sử nghề thủ công Việt Nam chưa bao giờ là câu chuyện của những nghề đứng riêng lẻ. Mỗi nghề đều được nuôi dưỡng bởi những nghề khác: nghề gốm cần đất và lửa; nghề dệt cần trồng dâu, nuôi tằm... Không có nghề luyện kim sẽ không có nghề đúc đồng. Không có những bước tiến của kỹ thuật luyện đồng, luyện vàng và luyện bạc sẽ không có nghề kim hoàn theo đúng nghĩa.

Đó cũng là lý do, khi nghiên cứu lịch sử nghề kim hoàn, không thể chỉ nhìn vào vàng và bạc. Cần nhìn về những lò luyện kim đầu tiên, nhìn về những người thợ vô danh từng kiên trì tìm cách điều khiển ngọn lửa, nhìn về những mẻ kim loại đầu tiên được nấu chảy. Chính từ nền tảng ấy, người Việt mới từng bước làm chủ kỹ thuật luyện vàng, luyện bạc và đưa nghề kim hoàn trở thành một ngành thủ công mỹ nghệ chuyên biệt.

Nếu nghề đúc đồng thể hiện sức mạnh của kỹ thuật qua những công trình lớn, thì nghề kim hoàn lại thể hiện sự tinh tế của kỹ thuật trong từng chi tiết nhỏ. Nếu trống đồng Đông Sơn khiến hậu thế khâm phục bởi quy mô, cấu trúc và trình độ đúc bậc thầy, thì một món đồ kim hoàn lại khiến người xem rung động bởi sự chính xác đến từng đường chạm, từng sợi chỉ vàng, từng hạt đậu bạc mảnh như tơ.

Có lẽ vì thế, sẽ không thật đầy đủ nếu chỉ xem nghề kim hoàn là nghề làm đồ trang sức - đó là cách nhìn từ sản phẩm. Ở góc nhìn rộng hơn của lịch sử công nghệ và văn hóa, nghề kim hoàn là sự tiếp nối tự nhiên của nền văn minh kim khí, nơi những tri thức luyện kim được kết tinh thành nghệ thuật chế tác kim loại quý.

Mỗi nhánh nghề đều có những đỉnh cao riêng. Mỗi nghề là một chương của cùng một cuốn sử. Và nghề kim hoàn là một chương đặc biệt. Một chương mà ở đó, kim loại quý không chỉ còn là vật liệu, mà trở thành nghệ thuật, biểu tượng, niềm tin, mang theo vẻ đẹp, tâm hồn và bản sắc văn hóa của dân tộc.

Ngày nay, khi một người thợ trẻ ở Kiêu Kỵ dát những lá vàng mỏng còn hơn cả cánh ve, hay một nghệ nhân già ở Đồng Xâm kiên nhẫn chạm từng nét nhỏ trên mặt bạc, có thể họ không nghĩ mình đang tiếp nối một hành trình đã bắt đầu từ những lò luyện đồng của tổ tiên cách đây ba, bốn thiên niên kỷ. Nhưng lịch sử thì vẫn âm thầm chảy qua từng thao tác tỉ mỉ mà nâng niu, qua từng hạt bụi vàng bạc ấy.

Nguyễn Huy Minh