Chiếc cốc bạc đang được thợ bạc Đồng Xâm hoàn thiện.

Trong kho tàng ca dao Việt Nam, đây chỉ là một câu hát giao duyên mộc mạc. Nhưng nếu đọc chậm lại, người ta sẽ nhận ra phía sau đó là cả một lớp trầm tích văn hóa.

Vì sao người Việt lại dùng vàng và bạc để ví với cha mẹ? Không phải đồng, không phải sắt, không phải lúa gạo - thứ gắn bó mật thiết với đời sống nông nghiệp - mà lại là vàng và bạc?

Câu trả lời nằm ở vị trí đặc biệt của kim loại quý trong tâm thức người Việt suốt hàng nghìn năm.

Từ rất sớm, vàng và bạc đã vượt ra khỏi giá trị vật chất thông thường. Chúng không chỉ là tài sản, không chỉ là vật trao đổi hay đồ trang sức. Trong nhiều trường hợp, vàng bạc trở thành biểu tượng của những điều cao quý nhất mà con người muốn giữ gìn.

Bàn làm việc của thợ bạc Châu Khê.

Muốn nói về tình yêu, người ta nhắc tới vàng bạc. Muốn nói về lòng hiếu thảo, người ta nhắc tới vàng bạc. Muốn nói về nhân phẩm, danh dự hay lòng thủy chung, người ta cũng nhắc tới vàng bạc.

Có lẽ vì vậy mà trong lịch sử văn hóa Việt Nam, rất ít vật liệu nào lại xuất hiện dày đặc trong ca dao, tục ngữ như vàng và bạc.

Những hình ảnh ấy cho thấy nghề kim hoàn không chỉ hiện diện trong đời sống kinh tế. Nó còn hiện diện trong đời sống tinh thần của dân tộc.

Khi vàng bạc trở thành thước đo nhân phẩm

Tượng Phật quỳ vàng, do các nghệ nhân làng vàng bạc Kiêu Kỵ thực hiện.

Người Việt xưa thường đánh giá con người thông qua những hình ảnh rất gần gũi với đời sống lao động.

Đối với nghề kim hoàn, hình ảnh ấy là lửa, vàng, bạc và quá trình tinh luyện. Dân gian có câu: “Vàng thì thử lửa thử than, chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời”.

Người thợ kim hoàn hiểu rằng, vàng thật chỉ lộ rõ phẩm chất sau khi trải qua lửa nóng. Cũng như vậy, nhân cách con người chỉ bộc lộ đầy đủ qua lời nói, hành động và những thử thách của cuộc đời.

Từ kinh nghiệm nghề nghiệp ấy, dân gian đúc kết: “Lửa thử vàng, gian nan thử sức”.

Đó không chỉ là triết lý sống mà còn là một cách nhìn người. Giá trị thật không nằm ở vẻ bề ngoài mà chỉ xuất hiện sau khi trải qua thử thách.

Ngay cả trong tình yêu đôi lứa, hình ảnh vàng bạc cũng được sử dụng để diễn tả những trạng thái cảm xúc sâu kín: “Bạc lộn với than như lộn vàng với trấu, Bởi em thương thầm, không thấu dạ anh”.

Dụng cụ làm nghề của thợ bạc Đồng Xâm.

Câu ca dao mượn hình ảnh rất gần với nghề kim hoàn. Trong quá trình nung luyện, vàng bạc phải được tách khỏi tạp chất để lộ ra giá trị thực. Khi vàng lẫn trấu, bạc lẫn than, mọi thứ trở nên rối bời, khó phân định. Đó cũng là tâm trạng của người đang yêu đơn phương, mang trong lòng một tình cảm chân thành nhưng không được người kia thấu hiểu.

Người Việt còn dùng vàng để phân biệt thật - giả: “Vàng thau lẫn lộn”. Thau có màu sắc gần giống vàng nhưng giá trị hoàn toàn khác biệt. Thành ngữ này trở thành lời phê phán những hoàn cảnh mà giá trị chân thật bị che lấp, nơi người tốt và kẻ xấu, cái cao quý và cái tầm thường bị lẫn lộn với nhau.

Kho tàng tục ngữ còn lưu giữ nhiều cách nói khác: “Sắt son một lòng, gan vàng dạ sắt”. Hay: “Chớ thấy sáng rực mà tưởng là vàng”. Và đặc biệt: “Chữ tín còn quý hơn vàng”.

Đó là một quan niệm rất đáng chú ý. Người Việt không xem vàng là giá trị cao nhất. Danh dự, chữ tín và nhân phẩm còn được đặt lên trên cả vàng.

Ở góc độ này, vàng bạc không chỉ còn là kim loại quý. Chúng đã trở thành thước đo đạo đức trong đời sống tinh thần của người Việt.

Những thương hiệu dân gian của làng nghề Việt

Nếu vàng bạc xuất hiện trong các câu ca dao về đạo đức và tình cảm, thì nghề nghiệp lại xuất hiện trong những câu ca dao về làng nghề.

Bụi quỳ vàng mỏng tang “nhẹ hơn cả hơi thở” của làng Kiêu Kỵ.

Trước khi có khái niệm “thương hiệu”, người Việt đã có một cách riêng để ghi nhớ những sản phẩm nổi tiếng.

Đó là ca dao. “Đại Bái khéo đánh nên nồi, Thổ Hà khéo đúc hòn vôi thêm nồng”. Hay: “Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng, vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông”...

Những câu ca ấy được truyền miệng từ đời này sang đời khác. Người ta nhớ tên làng, nhớ nghề, nhớ sản phẩm, nhớ tài hoa của những người thợ.

Đó là một dạng "thương hiệu dân gian" tồn tại lâu hơn rất nhiều biển quảng cáo hay nhãn hiệu thương mại hiện đại.

Điều đáng chú ý là ca dao không ca ngợi sự giàu có. Điều được ngợi ca là tay nghề, là sự khéo léo, là sự tinh xảo, là lao động sáng tạo.

Đó cũng là lý do vì sao người Việt luôn dành sự kính trọng đặc biệt cho những người truyền nghề.

Từ người truyền nghề đến tổ nghề

Trâm bạc mạ vàng tinh xảo của làng đậu bạc Định Công.

Trong tâm thức truyền thống, nghề nghiệp không phải tự nhiên mà có. Phía sau mỗi nghề đều có những người đi trước, có người sáng tạo, có người học được kỹ thuật mới rồi mang về quê hương, có người mở lớp truyền dạy, có người dành cả cuộc đời để hoàn thiện một công việc tưởng chừng rất nhỏ.

Theo thời gian, họ được cộng đồng tôn vinh là tổ nghề.

Bằng khen, bằng xác nhận kỷ lục và một số tác phẩm quỳ vàng được cất giữ tại đền thờ tổ nghề làng Kiêu Kỵ.

Đó là lý do vì sao ở nhiều làng nghề Việt Nam, ngày giỗ tổ nghề có ý nghĩa đặc biệt không kém ngày tế Thành hoàng.

Người thợ đi làm ăn xa vẫn tìm cách trở về. Không phải để nhận một lợi ích vật chất nào, mà để thắp một nén hương cho người đã khai sáng nghề nghiệp của mình.

Trong đời sống truyền thống, một người có thể chỉ biết mặt cha mẹ, ông bà trong vài đời gần nhất. Theo sách “Thọ Mai gia lễ” do tiến sĩ Hồ Sỹ Tân, hiệu Thọ Mai biên soạn, người ta chỉ thờ cúng trong phạm vi 5 đời chứ không phải 6 đời. Quy định này dựa trên nguyên tắc "Ngũ đại mai thần chủ" (đến đời thứ 5 thì chôn bài vị, dừng cúng giỗ riêng). Cụ thể cách tính 5 đời như sau: Đời 1 - bản thân người cúng (Người chủ bái); đời 2 (Cha mẹ - Khảo) - làm giỗ; đời 3 (Ông bà - Tổ) - làm giỗ; đời 4 (Cụ - Cao) - làm giỗ; đời 5 (Kỵ - Can) - làm giỗ nốt đời này.

Một góc gian thờ tổ nghề làng Kiêu Kỵ. Bức tranh quỳ vàng (bên trái) có tên gọi “Long thọ mai đình”.

Nhưng tổ nghề lại được cộng đồng thờ cúng cả trăm năm, thậm chí ngàn năm. Đây rõ ràng là một hiện tượng văn hóa đặc biệt. Nó cho thấy người Việt không chỉ tri ân người sinh thành, mà còn tri ân người truyền cho cộng đồng kế sinh nhai.

Trong nghề kim hoàn, truyền thống ấy vẫn tồn tại cho đến hôm nay. Các cộng đồng thợ ở Định Công, Châu Khê, Đồng Xâm, Kế Môn hay nhiều địa phương khác có thể thờ những vị tổ nghề khác nhau. Nhưng họ gặp nhau ở một điểm chung: lòng biết ơn đối với người truyền nghề; tinh thần tôn sư trọng đạo; niềm tin rằng tay nghề không chỉ được truyền bằng kỹ thuật, mà còn được truyền bằng nhân cách và đạo đức nghề nghiệp.

Tiếng vọng còn lại

Ngày nay, nhiều làng nghề đã thay đổi, bởi máy móc thay thế nhiều công đoạn thủ công. Nhiều người trẻ không còn sống trong những không gian nghề nghiệp giống cha ông.

Nhưng những ngày giỗ tổ vẫn được duy trì, những ngôi nhà thờ tổ vẫn có khói hương, những câu ca dao xưa cũ vẫn được thuộc nằm lòng.

Và những người thợ vẫn kể cho thế hệ sau nghe về những người đã truyền nghề, khai mở.

Có lẽ đó chính là điều đặc biệt của văn hóa nghề nghiệp Việt Nam. Người Việt không chỉ nhớ tổ nghề bằng bia đá hay sắc phong. Mà nhớ bằng lời ăn tiếng nói hằng ngày, bằng ca dao, tục ngữ, bằng những chuẩn mực đạo đức được truyền từ đời này sang đời khác.

Và chừng nào những câu hát ấy còn được nhắc lại, những người thầy năm xưa vẫn chưa thực sự rời đi. Họ vẫn hiện diện trong từng sản phẩm thủ công được tạo ra bằng đôi bàn tay khéo léo và lòng tự trọng nghề nghiệp.

Người Việt không chỉ ghi nhớ tổ nghề bằng hương khói trong đền miếu, sắc phong, bia đá hay thần phả. Họ còn gửi lòng biết ơn ấy vào ca dao, tục ngữ, hương ước và những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên một ký ức nghề nghiệp kéo dài trăm năm, thậm chí ngàn năm.

Ca dao khởi sinh từ lao động (cố học giả Phan Kế Bính) và ca dao còn là tiếng nói chân thật nhất của nhân dân.

Không phải ngẫu nhiên mà trong kho tàng dân gian Việt Nam, tên của hàng trăm làng nghề vẫn còn hiện diện đến tận hôm nay.

Trong số các nghề thủ công truyền thống, nghề kim hoàn có lẽ là một trong những nghề phản ánh rõ nét nhất tinh thần ấy. Bởi những vị tổ nghề kim hoàn, như ở Định Công, đã được thờ cúng ngàn năm.

Có lẽ cũng vì sở hữu quá khứ dài lâu như vậy nên những người làm nghề chế tác vàng bạc luôn được xã hội nhìn nhận với một sự trân trọng nhất định. Họ không chỉ tạo ra của cải. Họ tạo ra những vật phẩm gắn với tín ngưỡng, với hôn nhân, với gia đình, với ký ức của con người nói riêng và ký ức của các triều đại nói chung.

Một chiếc vòng bạc có thể theo một đứa trẻ từ khi đầy tháng. Một đôi nhẫn có thể đi cùng một cuộc hôn nhân suốt nhiều thập niên. Một chiếc kiềng vàng có thể trở thành vật gia bảo được truyền qua nhiều thế hệ.

Người xưa thường nói rằng nghề kim hoàn là nghề làm việc với vật liệu quý. Một sai sót nhỏ có thể làm mất giá trị của sản phẩm. Một hành vi gian dối có thể làm mất danh dự của người thợ. Bởi vậy, tay nghề và nhân cách luôn được đặt cạnh nhau.

Nghệ nhân có thể chưa phải người giàu nhất, nhưng phải là người giữ được chữ tín. Danh tiếng của một người thợ nhiều khi còn quý hơn số vàng bạc mà họ tạo nên.

Những quan niệm ấy không được ghi thành luật. Chúng được truyền bằng lời dạy của thầy, bằng quy ước của phường nghề, bằng những ngày giỗ tổ, bằng những cuộc gặp gỡ thường niên của cộng đồng thợ thủ công. Đó chính là lý do khiến ký ức về tổ nghề không biến mất theo thời gian.

Ngày nay, nhiều làng nghề đã thay đổi, máy móc đã thay thế nhiều công đoạn, nhưng điều đáng chú ý là ngày giỗ tổ nghề kim hoàn vẫn được duy trì. Những người thợ từ nhiều vùng miền vẫn tìm về dâng hương tưởng nhớ các bậc tiền nhân. Không phải vì họ cần thêm một nghi lễ, bởi trong sâu thẳm, họ hiểu rằng nghề nghiệp không chỉ là sinh kế, mà nghề nghiệp còn là một di sản tinh thần.

Tổ nghề kim hoàn không được ghi nhớ bằng cách tạc những pho tượng khổng lồ, những công trình đồ sộ, mà ở trong ký ức sâu thẳm của cộng đồng. Họ vẫn hiện diện trong từng nhát đục của người thợ chạm bạc, trong từng món nữ trang được chế tác bằng sự cẩn trọng và lòng tự trọng nghề nghiệp.

Văn hóa thờ tổ nghề là một dạng ký ức cộng đồng có tuổi thọ dài hơn ký ức gia tộc.

Và đó chính là tiếng vọng ngàn năm của các vị tổ nghề.

Huy Minh - Thiên Hương