“Đầu tư vào vàng” - cuốn sách giải thiêng nhiều huyền thoại thị trường

Giá vàng hôm nay 12/3: Trong nước vượt 187 triệu đồng/lượng, thế giới giảm nhẹ

Mỏ vàng Kalgoorlie Super Pit ở Australia - một trong những mỏ vàng lộ thiên lớn nhất thế giới hiện nay.

Trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng “Đảo giấu vàng” (Treasure Island), nhà văn Robert Louis Stevenson đã mô tả một kho báu khổng lồ bị chôn vùi trên đảo hoang, khiến bao con người lao vào hành trình săn tìm đầy nguy hiểm. Còn trong “Mỏ vàng của vua Solomon” (King Solomon’s Mines), H. Rider Haggard mô tả vàng như một thứ sức mạnh có thể thay đổi số phận của cả những đoàn thám hiểm.

Những câu chuyện ấy phản ánh một niềm tin rất lâu đời: vàng là kho báu vô tận nằm đâu đó trong lòng đất. Nhưng thực tế khoa học cho thấy điều ngược lại. Vàng là một trong những nguyên tố hiếm nhất trong vỏ Trái Đất và tổng lượng vàng mà nhân loại từng khai thác được cho tới ngày nay thực ra nhỏ hơn nhiều so với tưởng tượng.

Bao nhiêu vàng đã được khai thác?

Theo ước tính của Hội đồng Vàng Thế giới (World Gold Council), tổng lượng vàng đã được khai thác trong toàn bộ lịch sử nhân loại vào khoảng 216.000 tấn.

Nếu toàn bộ số vàng này được nấu chảy và gom lại, khối vàng tạo thành chỉ là một khối lập phương có cạnh khoảng 22 mét - tức tương đương chiều cao của một tòa nhà 7 tầng. Toàn bộ lượng vàng mà nhân loại từng khai thác trong hơn sáu thiên niên kỷ thực ra chỉ tương đương một khối kim loại nhỏ đến mức có thể đặt gọn trong một quảng trường.

Con số này thường khiến nhiều người ngạc nhiên. Bởi trong trí tưởng tượng của công chúng, lượng vàng của thế giới dường như phải lớn hơn rất nhiều. Nhưng trên thực tế, trong tự nhiên, vàng cực kỳ hiếm.

Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), hàm lượng trung bình của vàng trong vỏ Trái Đất chỉ khoảng 4 phần tỉ (4 ppb), tương đương khoảng 0,004 gram vàng trong mỗi tấn đá. Để tiện so sánh, điều đó có nghĩa là trong mỗi một tấn đá của vỏ Trái Đất, trung bình chỉ có vài phần triệu gram vàng.

Một sự thật ít người biết đến là, ngay cả ở những mỏ vàng thì vàng trong quặng cũng thường tồn tại với hàm lượng rất thấp. Theo các tài liệu địa chất kinh tế, nhiều mỏ vàng hiện đại chỉ có hàm lượng 1 đến 5 gram vàng mỗi tấn đá.

Một tấn vàng tương đương 1 triệu gram vàng. Nếu quặng có hàm lượng 5 gram vàng mỗi tấn đá, cần xử lý khoảng 200.000 tấn đá để thu được một tấn vàng.

Nếu hàm lượng chỉ 1 gram mỗi tấn, con số này có thể lên tới 1 triệu tấn đá.

Điều đó có nghĩa là để sản xuất vàng, các mỏ phải khai thác và nghiền một khối lượng đá khổng lồ. Chính vì vậy, khai thác vàng là một trong những ngành công nghiệp tiêu thụ năng lượng và tài nguyên rất lớn trong lĩnh vực khai khoáng.

Một số mỏ vàng nổi tiếng của thế giới nằm rất sâu dưới lòng đất.

Công nhân làm việc trong mỏ vàng Witwatersrand tại Nam Phi - một trong những hệ mỏ vàng lớn nhất từng được phát hiện. Từ cuối thế kỷ XIX đến thế kỷ XX, khu vực này đã cung cấp hơn 40% lượng vàng của nhân loại.

Tại Nam Phi, các mỏ trong lưu vực Witwatersrand có thể sâu hơn 4 kilomet. Ở độ sâu này, nhiệt độ đá có thể vượt quá 60°C và áp suất rất lớn. Để bảo đảm điều kiện làm việc, các mỏ phải sử dụng hệ thống thông gió và làm mát phức tạp.

Những mỏ như vậy cho thấy việc khai thác vàng ngày càng trở nên khó khăn hơn khi các mỏ dễ khai thác nhất đã dần cạn kiệt.

Chính vì vậy, dù con người đã khai thác vàng trong hơn 6.000 năm, tổng lượng vàng từng được đưa lên khỏi mặt đất vẫn tương đối nhỏ.

Còn bao nhiêu vàng vẫn nằm trong lòng đất?

Nếu lượng vàng đã khai thác là khoảng 216.000 tấn, thì số vàng trong lòng đất chưa khai thác được là bao nhiêu?

Theo thống kê của USGS trong Báo cáo tóm tắt khoáng sản 2026 (Mineral Commodity Summaries 2026), trữ lượng vàng có thể khai thác kinh tế trên toàn cầu hiện ước khoảng 66.000 tấn.

Trong ngành khai khoáng, khái niệm này được gọi là reserves - tức trữ lượng đã được khảo sát và có thể khai thác với công nghệ hiện có và mức giá hiện tại.

Trữ lượng vàng lớn nhất hiện tập trung ở một số quốc gia như Australia, Nga, Nam Phi, Mỹ và Indonesia. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là vàng chỉ tồn tại ở những nơi này. Vàng thực ra phân bố khá rộng trong vỏ Trái Đất, nhưng phần lớn nằm ở hàm lượng quá thấp để khai thác có hiệu quả kinh tế.

Nói cách khác, vàng có mặt ở nhiều nơi, nhưng những mỏ vàng thực sự giàu thì hiếm.

Những người tìm vàng vượt qua Chilkoot Pass trong cơn sốt vàng Klondike năm 1898. Hơn 100.000 người đã đổ về Yukon để tìm vận may.

Khác với hình ảnh những cục vàng lớn trong các câu chuyện phiêu lưu, vàng trong tự nhiên thường tồn tại dưới dạng những hạt cực nhỏ phân tán trong đá.

Trong nhiều mỏ vàng hiện đại, các hạt vàng thậm chí không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Chúng nằm trong các khoáng vật sulfide như pyrite (sulfide sắt) hoặc trong các mạch thạch anh hình thành từ dung dịch thủy nhiệt.

Các nhà địa chất thường chia các mỏ vàng thành một số kiểu chính. Một trong những kiểu phổ biến nhất là mỏ vàng mạch thạch anh, hình thành khi dung dịch nóng giàu kim loại di chuyển qua các khe nứt trong đá và lắng đọng vàng trong các mạch khoáng.

Một loại khác là mỏ epithermal, liên quan đến hoạt động núi lửa gần bề mặt. Những mỏ này thường chứa cả vàng và bạc. Ngoài ra còn có các mỏ Carlin-type nổi tiếng tại bang Nevada (Mỹ), nơi vàng tồn tại ở dạng cực kỳ mịn và phân tán trong đá trầm tích. Cuối cùng là các mỏ sa khoáng, nơi vàng được tích tụ trong trầm tích sông suối sau khi đá chứa vàng bị phong hóa.

Những cơn “cơn sốt vàng” (gold rush) trong lịch sử, từ California đến Alaska, đều khởi đầu từ các mỏ sa khoáng như vậy.

Những người đào vàng tại California trong cơn sốt vàng năm 1849. Sự kiện này đã làm thay đổi lịch sử kinh tế và di cư của nước Mỹ.

Vàng trong trí tưởng tượng của con người

Trong văn học và lịch sử, vàng luôn là biểu tượng của khát vọng và tham vọng.

Trong “Con bọ vàng” (The Gold Bug) của Edgar Allan Poe, một bản mật mã dẫn nhân vật chính đến kho báu bị chôn giấu. Còn trong “Tiếng gọi nơi hoang dã” (The Call of the Wild) của Jack London - cuốn tiểu thuyết lấy bối cảnh cơn sốt vàng Klondike - vàng trở thành lực hút khiến hàng vạn người vượt qua băng giá Alaska để tìm kiếm vận may.

Những trang viết lôi cuốn phi thường của Jack London cho thấy sức hút gần như bản năng của vàng đối với con người. Trong trí tưởng tượng, vàng thường xuất hiện như kho báu bị chôn giấu đâu đó trong vùng đất hoang dã, chỉ chờ người đủ gan dạ khởi hành tìm kiếm.

Nhưng khi bước ra khỏi văn học và đi vào địa chất học, bức tranh về vàng trở nên hoàn toàn khác. Vàng hiếm khi nằm trong những khối lớn lấp lánh dễ nhận thấy mà tồn tại dưới dạng những hạt cực nhỏ phân tán trong đá, với hàm lượng rất nhỏ. Chính vì vậy, phía sau những câu chuyện phiêu lưu về “cơn sốt vàng” là một thực tế khắc nghiệt hơn nhiều: vàng không chỉ hiếm, mà còn ngày càng khó tìm và khó khai thác hơn xưa.

Những câu chuyện tìm vàng trong sách vở ấy phản ánh một sự thật tâm lý: vàng không chỉ là kim loại, mà còn là biểu tượng của hy vọng.

Nhưng phía sau những câu chuyện lãng mạn ấy là một thực tế địa chất khắc nghiệt: vàng cực kỳ hiếm và khó tìm.

Theo USGS, sản lượng vàng khai thác trên toàn cầu mỗi năm hiện vào khoảng 3.300 tấn. Con số này tăng rất chậm trong nhiều thập kỷ qua.

Nguyên nhân là hàm lượng quặng ngày càng thấp, các mỏ mới nằm sâu hơn và phức tạp hơn về địa chất. Việc phát triển một mỏ vàng mới có thể mất 10-20 năm, từ khi thăm dò đến khi có thể khai thác thương mại.

Vàng không chỉ là kim loại quý của hệ thống tài chính toàn cầu, nó còn là một tài nguyên địa chất hữu hạn. Và giống như trong những câu chuyện phiêu lưu cổ điển, hành trình tìm kiếm vàng của nhân loại vẫn chưa kết thúc - chỉ là ngày càng khó khăn hơn.

Đan Thư