Khi biểu đồ vàng bạc rơi thẳng đứng

Dòng tiền “bắt đáy” qua quỹ bạc lớn nhất thế giới SLV

Với doanh nghiệp Việt Nam, cơ hội đáng theo đuổi là làm ra nhiều giá trị hơn từ mỗi gram vàng, bạc: bằng thiết kế, chế tác, tinh luyện, kiểm định và khả năng chứng minh nguồn gốc.

Một chiếc nhẫn bước vào thị trường quốc tế mang theo nhiều điều hơn số gram vàng cấu thành nên nó. Người mua có thể hỏi ai thiết kế, ai sản xuất, tuổi vàng được kiểm tra thế nào, nguyên liệu đến từ đâu và ai chịu trách nhiệm nếu sản phẩm không đúng cam kết.

Cũng từ một lượng kim loại ấy, doanh nghiệp có thể bán nguyên liệu, nhận tiền công chế tác, cung cấp một linh kiện chính xác hoặc xây dựng một sản phẩm mang thương hiệu riêng. Mỗi lựa chọn đòi hỏi năng lực khác nhau và để lại phần giá trị khác nhau cho nhà sản xuất.

Đó là cách nhìn cần thiết khi đánh giá Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA), được ký tại Hà Nội ngày 18/10/2026. EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Theo trang thông tin hiệp định của EFTA, hiệp định đang chờ có hiệu lực, việc ký kết vì thế chưa đồng nghĩa doanh nghiệp đã được áp dụng ngay các ưu đãi mới.

Với ngành kim loại quý, một câu hỏi lớn được đặt ra là: Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào những công đoạn nào và phần giá trị nào có thể được tạo ra, giữ lại trong nước?

Cơ hội không bắt đầu từ một mức thuế bằng không

Trong bốn thành viên EFTA, Thụy Sĩ là điểm kết nối trực tiếp đáng chú ý đối với ngành vàng bạc. Những tên tuổi như Argor-Heraeus, Metalor, PAMP và Valcambi xuất hiện trong hệ thống tinh luyện và danh sách Good Delivery của Hiệp hội Thị trường vàng London (LBMA).

Thông thường, khi một FTA được ký, sự chú ý tập trung vào thuế nhập khẩu. Nhưng đối với Thụy Sĩ, cần nhìn đúng điểm xuất phát.

Theo Cơ quan Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO), nước này đã xóa bỏ thuế nhập khẩu đối với hàng công nghiệp từ ngày 1/1/2024, không phân biệt xuất xứ. Phạm vi bao gồm các chương 25-97 của biểu thuế, ngoại trừ một số sản phẩm nông nghiệp thuộc chương 35 và 38; chính sách cũng áp dụng tại Liechtenstein thông qua liên minh thuế quan với Thụy Sĩ.

Nhóm kim loại quý và trang sức thuộc chương 71 nằm trong phạm vi đó. Vì vậy, sẽ không chính xác nếu coi FTA vừa ký là sự kiện lần đầu đưa thuế nhập khẩu trang sức Việt Nam vào Thụy Sĩ về 0%.

Thuế nhập khẩu bằng không cũng không có nghĩa mọi khoản thuế, phí, thủ tục và yêu cầu kỹ thuật đều biến mất. SECO lưu ý nghĩa vụ khai báo hải quan vẫn tồn tại sau khi xóa bỏ thuế công nghiệp. Doanh nghiệp vẫn phải xác định đúng hàng hóa, thị trường và nghĩa vụ của từng giao dịch.

Chi tiết này giúp đặt kỳ vọng vào đúng chỗ. Nếu đối thủ cạnh tranh từ các nước khác cũng đã tiếp cận được mức thuế nhập khẩu bằng không ở Thụy Sĩ, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam phải đến từ chất lượng, thời gian giao hàng, khả năng đáp ứng đơn hàng và độ tin cậy.

Trong khi đó, tác động thuế quan tại Na Uy, Iceland hoặc theo chiều hàng hóa từ EFTA vào Việt Nam phải được đánh giá riêng theo biểu cam kết, mã hàng, lộ trình và điều kiện áp dụng. Không thể lấy chính sách của Thụy Sĩ đại diện cho cả bốn nước, cũng không nên suy ra máy móc, nguyên liệu sẽ đồng loạt rẻ đi ngay sau lễ ký.

Theo Bộ Công Thương, hiệp định bao quát cả hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp nhỏ và vừa, cùng thương mại và phát triển bền vững. Đây là khuôn khổ để mở rộng hợp tác; còn hợp đồng, công nghệ và đơn hàng cụ thể vẫn phải được doanh nghiệp tạo lập.

Đi vào nơi tạo ra giá trị của kim loại quý

Trong bốn thành viên EFTA, Thụy Sĩ là điểm kết nối trực tiếp đáng chú ý đối với ngành vàng bạc. Những tên tuổi như Argor-Heraeus, Metalor, PAMP và Valcambi xuất hiện trong hệ thống tinh luyện và danh sách Good Delivery của Hiệp hội Thị trường vàng London (LBMA). Hệ thống này đặt ra yêu cầu đối với các nhà tinh luyện và vàng, bạc thỏi phục vụ thị trường bán buôn quốc tế.

Điều đáng học từ hệ sinh thái ấy là cách biến kim loại thành một sản phẩm mà khách hàng có thể tin cậy, giao dịch và sử dụng theo những yêu cầu rất cụ thể.

Ở công đoạn tinh luyện, giá trị nằm trong khả năng xác định đúng hàm lượng, thu hồi kim loại, kiểm soát tạp chất và trả kết quả ổn định. Metalor cho biết hoạt động phân tích đánh giá kim loại quý của hãng tại Thụy Sĩ được thực hiện dưới sự giám sát của các chuyên gia giám định tuyên thệ theo pháp luật nước này.

Từ ví dụ đó, một hướng hợp tác có thể xem xét cho Việt Nam là nâng năng lực lấy mẫu, phân tích và đối chiếu kết quả giữa các phòng thử nghiệm. Có máy đo hiện đại là một bước; có quy trình lấy mẫu đáng tin, nhân sự hiểu sai số và hệ thống truy nguyên kết quả là những bước tiếp theo.

Với doanh nghiệp chế tác, hợp tác cũng có thể bắt đầu từ một công đoạn vừa sức: hoàn thiện bề mặt, kiểm soát hợp kim, đúc chính xác, chế tạo bán thành phẩm hoặc đào tạo kỹ thuật viên. Đích đến cần được xác định bằng chất lượng đầu ra và khách hàng có thể phục vụ, thay vì chỉ bằng giá trị dây chuyền nhập về.

Một hợp đồng chuyển giao công nghệ có ý nghĩa phải trả lời được những câu hỏi thực tế: sau đào tạo, đội ngũ Việt Nam có tự vận hành và xử lý lỗi không? Chất lượng có ổn định giữa các lô không? Khi đổi mẫu, doanh nghiệp có tự điều chỉnh được quy trình không?

Những câu hỏi ấy quyết định việc mua một thiết bị có trở thành năng lực sản xuất lâu dài hay chỉ là thêm một tài sản trong nhà xưởng.

Từ bán công chế tác đến bán thiết kế và sự tin cậy

Với trang sức, một hướng đi có thể triển khai là chuyển dần từ gia công theo mẫu sang cùng phát triển sản phẩm với khách hàng, rồi xây dựng những bộ sưu tập riêng ở phân khúc phù hợp.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp làm trang sức bạc có thể chọn một nhóm sản phẩm hẹp, chuẩn hóa kích thước, độ bền của khóa, chất lượng mối hàn, hoàn thiện bề mặt và quy trình bảo hành. Đó là những điều ít gây chú ý hơn một bộ ảnh quảng cáo, nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhận đơn hàng lặp lại.

Họa tiết và kỹ thuật thủ công Việt Nam có thể tạo khác biệt khi được chuyển thành thiết kế phù hợp với người sử dụng. Một biểu tượng văn hóa cần được xử lý về tỷ lệ, trọng lượng, độ tiện dụng và cách kể câu chuyện sản phẩm. Câu chuyện ấy có thể làm món trang sức đáng nhớ hơn; còn sản phẩm vẫn cần đẹp, bền, dễ đeo và đúng chất lượng.

Từ họa tiết văn hóa đến món trang sức có thể đeo mỗi ngày, thiết kế cần dung hòa vẻ đẹp, câu chuyện và sự tiện dụng.

Điều này cũng mở ra công việc cho nhà thiết kế, kỹ sư, người làm thương hiệu và đội ngũ dịch vụ sau bán hàng. Phần giá trị trong nước có thể tăng khi doanh nghiệp làm chủ nhiều hơn những công đoạn ấy.

Tuy nhiên, tham gia chuỗi cung ứng của một thương hiệu nước ngoài không tự động tạo ra thương hiệu Việt. Hai con đường có thể hỗ trợ nhau nhưng cần mục tiêu riêng. Nhận gia công giúp học quy trình và tạo doanh thu; phát triển thương hiệu đòi hỏi đầu tư vào thiết kế, sở hữu trí tuệ, phân phối và quan hệ với khách hàng cuối cùng.

Đối với thị trường Thụy Sĩ, chất lượng còn gắn với trách nhiệm được thể hiện trên sản phẩm. Cơ quan Hải quan và An ninh biên giới nước này quy định sản phẩm kim loại quý phải mang dấu hàm lượng và dấu trách nhiệm được đăng ký, không phân biệt hàng sản xuất trong nước hay nhập khẩu. Vỏ đồng hồ bằng kim loại quý phải được kiểm tra và đóng dấu chính thức.

“Dấu trách nhiệm” là chi tiết đáng suy nghĩ: bên đứng tên phải chịu trách nhiệm về sản phẩm. Doanh nghiệp muốn bán lâu dài cần tổ chức được việc đó từ trong nhà xưởng, trước khi hàng đi qua biên giới.

Bạc còn có con đường khác ngoài cửa hàng trang sức

Nếu chỉ nhìn kim loại quý qua vàng tích trữ và đồ trang sức, cơ hội công nghiệp dễ bị bỏ qua.

Metalor giới thiệu bạc là vật liệu chủ đạo trong hoạt động kỹ thuật điện của hãng, bên cạnh một số ứng dụng của palladium, platinum và vàng. Doanh nghiệp phát triển vật liệu bột và hợp kim, trong đó bạc có thể kết hợp với các oxit hoặc vật liệu chịu nhiệt; những yếu tố như cấu trúc vi mô, mật độ, dung sai và khả năng tái lập chất lượng giữ vai trò quan trọng. Các sản phẩm tiếp điểm được sử dụng trong thiết bị đóng cắt điện.

Ví dụ này cho thấy một cách nâng giá trị khác: khách hàng mua khả năng làm việc của vật liệu trong một thiết bị, cùng độ ổn định mà nhà cung cấp bảo đảm.

Với Việt Nam, một hướng hợp tác là cùng đối tác EFTA nghiên cứu và sản xuất thử các linh kiện có sử dụng kim loại quý, chẳng hạn tiếp điểm điện bằng hợp kim bạc trong thiết bị đóng cắt. Muốn làm được, doanh nghiệp cần biết sản phẩm sẽ bán cho ai, khách hàng yêu cầu chất lượng ra sao và cần công nghệ nào để đáp ứng. Có nguyên liệu bạc mới chỉ là bước đầu; linh kiện làm ra còn phải qua thử nghiệm, được khách hàng đánh giá đạt yêu cầu rồi mới tính đến sản xuất hàng loạt.

Một dự án thí điểm quy mô nhỏ, có tiêu chí kỹ thuật rõ và đối tác sử dụng cụ thể, có thể hữu ích hơn một kế hoạch lớn chưa xác định đầu ra. Cơ hội của FTA, nhìn theo hướng này, là tạo thêm điều kiện cho những kết nối công nghệ và sản xuất được hình thành, chứ không bảo đảm chúng tự xuất hiện.

Nguồn gốc phải theo được từng lô hàng

Khi đi vào chuỗi cung ứng quốc tế, hồ sơ nguyên liệu trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

LBMA yêu cầu các nhà tinh luyện trong danh sách Good Delivery tuân thủ chương trình tìm nguồn cung có trách nhiệm, với kiểm toán độc lập định kỳ và công bố thông tin. Hướng dẫn của tổ chức này bao gồm cả vàng tái chế; vật liệu được gọi là tái chế vẫn phải được thẩm tra nguồn cung.

Trong ngành trang sức và đồng hồ, tiêu chuẩn Chain of Custody của Hội đồng Trang sức có trách nhiệm (RJC) xây dựng cách quản lý, truy xuất vàng, bạc và kim loại nhóm platinum qua chuỗi cung ứng. RJC nêu rõ chứng nhận này là tự nguyện đối với thành viên. Đây không phải điều kiện pháp lý mặc định do FTA áp đặt lên mọi doanh nghiệp xuất khẩu.

Sự phân biệt cần được giữ rõ: quy định bắt buộc của thị trường, yêu cầu riêng của khách mua và chứng nhận tự nguyện là ba lớp khác nhau. Doanh nghiệp cần biết mình phải đáp ứng lớp nào, cho sản phẩm nào, với chi phí và lợi ích gì.

Một điểm khởi đầu thiết thực là quản lý theo lô: nguyên liệu mua của ai, có chứng từ gì, được kiểm tra ra sao, nhập vào mẻ sản xuất nào, tạo ra thành phẩm nào và phần thu hồi được xử lý thế nào. Một mã truy xuất chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu phía sau có thể kiểm chứng.

Tái chế vàng bạc cũng có thể tạo thêm giá trị nếu được tổ chức tốt. Phế liệu sản xuất, sản phẩm thu hồi và vật liệu chứa kim loại quý có thể đi vào những quy trình phân loại, đánh giá và thu hồi phù hợp. Nhưng đề án tái chế phải tính cả an toàn, môi trường, tính hợp pháp của nguyên liệu và hiệu quả kinh tế; tên gọi “tuần hoàn” không thay thế được những điều kiện ấy.

FTA có thể làm rộng thêm mạng lưới đối tác, nhưng khả năng cung cấp một lô hàng có hồ sơ rõ ràng mới giúp doanh nghiệp vượt qua các bước đánh giá của những đối tác đó.

Những việc cần làm trước khi chờ đơn hàng lớn

Về phía doanh nghiệp, việc đầu tiên là chọn một sản phẩm và một thị trường cụ thể. “Xuất khẩu kim loại quý sang EFTA” quá rộng để lập phương án kinh doanh. Trang sức bạc, đồ mỹ nghệ vàng, bán thành phẩm và vật liệu công nghiệp có khách hàng, cách định giá và yêu cầu khác nhau.

Tiếp đó cần tính đủ chi phí: nguyên liệu, hao hụt, kiểm định, vận chuyển bảo đảm, bảo hiểm, vốn lưu động, hàng bị trả lại và bảo hành. Với hàng có giá trị kim loại quý cao, một sự chậm trễ trong thanh toán hoặc một tranh chấp về hàm lượng cũng có thể làm thay đổi hiệu quả của cả đơn hàng.

Doanh nghiệp cần tách giá trị kim loại quý khỏi tiền công và các khoản dịch vụ khi phân tích lợi nhuận. Nếu giá vàng tăng khiến doanh thu xuất khẩu tăng, điều đó chưa chứng minh năng lực chế tác hay phần giá trị giữ lại đã tăng tương ứng. Chỉ tiêu đáng theo dõi còn là lợi nhuận, thu nhập lao động kỹ thuật, tỷ lệ hàng đạt ngay lần kiểm tra đầu và số đơn hàng lặp lại.

Về phía các hiệp hội và cơ quan hỗ trợ, một bộ hướng dẫn riêng cho ngành kim loại quý sẽ hữu ích hơn những khuyến nghị hội nhập chung chung. Nội dung nên đi từ cách phân loại sản phẩm, điều kiện thị trường, chứng từ đến những tình huống doanh nghiệp thường gặp: nguyên liệu nhập khẩu rồi chế tác, gia công theo hợp đồng, gửi mẫu, sửa chữa và tái nhập hàng.

Đặc biệt, xuất xứ ưu đãi phải được kiểm tra theo quy tắc cụ thể của hiệp định. Mua nguyên liệu từ một nước ngoài khối rồi gia công tại Việt Nam không tự động quyết định sản phẩm có đáp ứng xuất xứ hay không. Cũng không thể mặc nhiên sử dụng cơ chế xuất xứ của EVFTA cho FTA Việt Nam - EFTA: đây là hai hiệp định khác nhau.

Đối với vàng, doanh nghiệp đồng thời phải đáp ứng quy định quản lý trong nước theo loại hình hoạt động. Nghị định 390/2026/NĐ-CP vừa sửa đổi một số quy định về kinh doanh vàng, trong đó có nội dung liên quan nhập khẩu nguyên liệu phục vụ sản xuất, gia công và quản lý dữ liệu. Việc có một FTA mới không thay thế giấy phép hay điều kiện chuyên ngành áp dụng cho từng trường hợp.

Một chương trình hợp tác tốt có thể bắt đầu từ những việc đo được: một nhóm kỹ thuật viên được đào tạo, một quy trình thử nghiệm được cải thiện, một bộ sưu tập đáp ứng yêu cầu khách hàng, hoặc một lô hàng thử được chấp thuận. Từ những kết quả ấy mới mở rộng quy mô.

FTA Việt Nam - EFTA mở thêm một cơ hội để đặt ngành kim loại quý Việt Nam vào quan hệ hợp tác với những đối tác có năng lực cao. Nhưng giá trị của cơ hội sẽ nằm trong những thay đổi xảy ra sau đó tại phòng thiết kế, phòng thử nghiệm, nhà xưởng và bộ phận bán hàng.

Khối lượng vàng bạc được đo bằng gram; giá trị doanh nghiệp tạo thêm được đo bằng tay nghề, công nghệ và chữ tín. Đó mới là phần cần tăng lên sau mỗi lần mở cửa thị trường.

Bốn điều cần hiểu đúng về FTA Việt Nam - EFTA

Đan Thư