Có quyền sở hữu, chưa chắc có quyền tiếp cận

Giá vàng hôm nay 27/10/2026: Vàng nhẫn đồng loạt giảm, vàng thế giới tăng trở lại

Một doanh nghiệp Mỹ tuyên bố đã biến thủy ngân thành vàng, mở ra viễn cảnh sản xuất hàng trăm tấn mỗi năm. Nhưng từ những nguyên tử vàng trong phòng thí nghiệm đến những thỏi vàng đủ sức tác động tới thị trường thế giới là một khoảng cách rất lớn.

Giấc mơ hàng nghìn năm trở thành hiện thực

Từ 29 phần nghìn tỷ gram vàng được tạo ra tại CERN đến kịch bản sản xuất 500 tấn vàng mỗi năm của Marathon Fusion là một khoảng cách khổng lồ về công nghệ, vốn đầu tư và hiệu quả kinh tế. Các số liệu trong infographic mang tính mô phỏng, không phải sản lượng thực tế. Đồ họa: AI.

Ngày 21/10/2026, Marathon Fusion, một doanh nghiệp công nghệ nhiệt hạch có trụ sở tại San Francisco (Mỹ), công bố thông tin gây chú ý: công ty đã thực hiện thành công quá trình biến thủy ngân thành vàng thông qua phản ứng hạt nhân.

Theo tuyên bố của doanh nghiệp, thí nghiệm được thực hiện trong tháng 9/2026, tạo ra vàng bền với tốc độ cao gấp 10 lần kỷ lục mà Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu (CERN) công bố năm 2025.

Marathon Fusion còn cho biết đang xây dựng một thiết bị phản ứng nhiệt hạch tại San Francisco, với tham vọng tiến tới những hệ thống có mật độ công suất lớn hơn.

Thông tin nhanh chóng làm dấy lên câu hỏi: Nếu con người có thể sản xuất vàng như sản xuất những vật liệu công nghiệp khác, liệu sự khan hiếm vốn làm nên giá trị của kim loại quý này có bị phá vỡ?

Trên thực tế, việc biến một nguyên tố thành vàng không còn là điều mới mẻ đối với vật lý hạt nhân. Tháng 5/2025, CERN công bố kết quả nghiên cứu của nhóm ALICE, xác nhận quá trình chuyển đổi chì thành vàng trong máy gia tốc hạt lớn (LHC).

Ở tốc độ gần bằng tốc độ ánh sáng, các hạt nhân chì đi ngang qua nhau tạo ra những trường điện từ cực mạnh. Trong một số tương tác, hạt nhân chì mất ba proton, khiến nguyên tố có 82 proton biến thành nguyên tố có 79 proton, tức vàng.

Đó chính là điều mà các nhà giả kim thuật cổ đại đã tìm kiếm: biến một nguyên tố thành nguyên tố khác.

Tuy nhiên, thành tựu khoa học này có một giới hạn rất lớn. Theo CERN, trong giai đoạn 2015 - 2018, bốn thí nghiệm lớn tại LHC đã tạo ra khoảng 86 tỷ hạt nhân vàng, với tổng khối lượng chỉ 29 picogram, tương đương 29 phần nghìn tỷ gram.

Lượng vàng này nhỏ đến mức không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Các hạt nhân vàng còn chỉ tồn tại trong thời gian cực ngắn trước khi va chạm với các bộ phận của máy gia tốc và bị phá vỡ.

CERN đã chứng minh một nguyên lý vật lý, chứ chưa tạo ra sản phẩm vàng có thể thu hồi để sử dụng trong đời sống.

Trong thông cáo ngày 8/5/2025, CERN kết luận rằng giấc mơ của các nhà giả kim thuật thời trung cổ, xét về mặt kỹ thuật, đã trở thành hiện thực, nhưng hy vọng làm giàu từ quá trình này vẫn chưa thể thực hiện.

Từ chì sang thủy ngân: Con đường mới để tạo vàng

Khác với phương pháp của CERN, Marathon Fusion lựa chọn thủy ngân làm nguyên liệu đầu vào.

Vàng có số hiệu nguyên tử 79, còn thủy ngân có số hiệu nguyên tử 80. Hai nguyên tố đứng cạnh nhau trong bảng tuần hoàn, nhưng điều đó không có nghĩa chỉ cần tác động hóa học thông thường là có thể biến thủy ngân thành vàng.

Muốn chuyển đổi nguyên tố, phải can thiệp vào cấu trúc hạt nhân.

Trong nghiên cứu công bố năm 2025, các nhà khoa học của Marathon Fusion đề xuất sử dụng neutron năng lượng cao sinh ra từ phản ứng nhiệt hạch deuterium - tritium để tác động lên đồng vị thủy ngân - 198.

Khi hấp thụ một neutron năng lượng cao và phát ra hai neutron, thủy ngân - 198 chuyển thành thủy ngân - 197. Đồng vị này không bền, tiếp tục phân rã thông qua quá trình bắt electron, cuối cùng hình thành vàng - 197 ổn định.

Vàng - 197 cũng chính là đồng vị bền duy nhất của vàng trong tự nhiên.

Về bản chất, vàng được tạo ra theo phương pháp này không phải vàng giả hay vật liệu mô phỏng vàng. Nếu thu được vàng - 197 tinh khiết, nó có những đặc tính vật lý và hóa học của vàng thông thường.

Sơ đồ nguyên lý: Hg - 198 + neutron năng lượng cao → Hg - 197 → Au - 197 (vàng bền).

Điểm đáng chú ý trong đề xuất của Marathon Fusion là phản ứng tạo vàng có thể được tích hợp vào lớp vật liệu bao quanh vùng plasma của một nhà máy điện nhiệt hạch. Như vậy, hệ thống vừa phục vụ sản xuất năng lượng, vừa tận dụng neutron để tạo ra kim loại quý.

Các tác giả cho rằng hướng tiếp cận này có thể giúp nhà máy gia tăng doanh thu mà không nhất thiết phải đánh đổi toàn bộ hiệu quả sản xuất điện. Nếu thực hiện được trên quy mô công nghiệp, đây sẽ là một hướng ứng dụng mới của công nghệ nhiệt hạch, vượt ra ngoài mục tiêu phát điện. Tuy nhiên, cần phân biệt hai kết quả.

Năm 2025, Marathon Fusion công bố mô hình tính toán về khả năng tạo vàng. Đến tháng 10/2026, doanh nghiệp tuyên bố đã thực hiện thành công thí nghiệm chuyển đổi thủy ngân thành vàng. Một số hình ảnh phổ tia gamma được công bố nhằm minh họa quá trình nhận diện các đồng vị sau chiếu xạ. Nhưng công ty chưa công bố tổng khối lượng vàng thực tế, chi phí sản xuất, độ tinh khiết thương mại hoặc báo cáo kiểm chứng độc lập đầy đủ.

Vì thế, tuyên bố vượt kỷ lục CERN 10 lần chưa thể được hiểu là doanh nghiệp đã tạo ra khối lượng vàng gấp 10 lần 29 picogram, càng chưa phải chứng cứ về khả năng sản xuất hàng loạt.

Trong giai đoạn 2015 - 2018, các thí nghiệm tại CERN tạo ra tổng cộng 29 picogram vàng, tương đương 29 phần nghìn tỷ gram. Khối lượng này nhỏ hơn khoảng 129 tỷ lần so với 1 chỉ vàng (3,75 gram) tại Việt Nam. Minh họa: AI.

Tham vọng 500 tấn vàng mỗi năm cần bao nhiêu năng lượng?

Nếu 29 picogram vàng của CERN là một thành tựu khoa học thuần túy, thì nghiên cứu của Marathon Fusion đã đưa câu chuyện sang một hướng khác: khả năng sản xuất vàng ở quy mô công nghiệp.

Theo mô hình được nhóm nghiên cứu công bố năm 2025, một nhà máy nhiệt hạch có công suất nhiệt 1 gigawatt (GW) có thể tạo ra khoảng 2 tấn vàng mỗi năm.

Con số này đáng chú ý nếu đặt cạnh sản lượng khai thác vàng toàn cầu, hiện ở mức trên 3.600 tấn mỗi năm.

Giả sử công nghệ của Marathon Fusion được thương mại hóa và duy trì hiệu suất như mô hình, một hệ thống có tổng công suất nhiệt 250 GW về lý thuyết có thể sản xuất 500 tấn vàng mỗi năm.

Đây không phải mức sản lượng Marathon Fusion đã đạt được, mà là phép ngoại suy từ mô hình nghiên cứu của doanh nghiệp.

Theo dữ liệu do Hội đồng Vàng Thế giới công bố, sản lượng vàng khai thác toàn cầu năm 2025 khoảng 3.672 tấn. Như vậy, 500 tấn vàng nhân tạo tương đương khoảng 13,6% sản lượng khai thác của cả thế giới trong năm đó.

Nhưng để có 250 GW công suất nhiệt nhiệt hạch hoạt động đồng thời là một thách thức công nghiệp rất lớn. Nếu mỗi nhà máy có công suất nhiệt 1,5 GW, thế giới sẽ cần khoảng 167 nhà máy cùng vận hành, được trang bị hệ thống chuyển đổi thủy ngân thành vàng.

Quan trọng hơn, công suất nhiệt không đồng nghĩa với công suất điện thương mại. Đây là hai đại lượng cần phân biệt khi đánh giá quy mô và hiệu quả của các nhà máy nhiệt hạch.

Các hệ thống nhiệt hạch hiện nay vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm. Việc duy trì phản ứng, thu hồi năng lượng, bảo vệ vật liệu trước dòng neutron cường độ cao và triển khai công nghiệp với chi phí cạnh tranh vẫn là những thách thức lớn.

Vì thế, từ mô hình sản xuất 2 tấn vàng/GW nhiệt/năm đến khả năng tạo ra 500 tấn vàng mỗi năm vẫn còn khoảng rất lớn cách giữa lý thuyết và thực tiễn.

Dùng nửa nghìn tỷ USD để tạo ra 500 tấn vàng?

Một câu hỏi quan trọng khác là chi phí. Trong nghiên cứu kinh tế của Marathon Fusion, nhóm tác giả sử dụng kịch bản tham chiếu về một nhà máy nhiệt hạch công suất nhiệt 1.500 MW, với vốn đầu tư giả định khoảng 3 tỷ USD.

Nếu lấy mức vốn này để ngoại suy tuyến tính, tổng đầu tư cho hệ thống công suất 250 GW nhiệt sẽ vào khoảng 500 tỷ USD.

Đây là phép tính minh họa cho quy mô vốn cần huy động, không phải dự toán đã được thẩm định để xây dựng hệ thống sản xuất 500 tấn vàng mỗi năm. Chi phí thực tế có thể thay đổi đáng kể theo công nghệ, địa điểm xây dựng, quy mô dự án và mức độ thương mại hóa.

Với giá vàng tham chiếu khoảng 4.024 USD/ounce ngày 22/10/2026, 500 tấn vàng có giá trị thị trường tương đương khoảng 64,7 tỷ USD.

Tuy nhiên, so sánh 500 tỷ USD vốn đầu tư với 64,7 tỷ USD giá trị vàng sản xuất trong một năm không đủ để kết luận dự án có lãi hay thua lỗ.

Một nhà máy nhiệt hạch còn tạo ra điện, có thể sản xuất các đồng vị có giá trị thương mại và có thời gian hoạt động kéo dài nhiều năm. Ngược lại, vốn đầu tư ban đầu chưa bao gồm toàn bộ các chi phí vận hành, tài chính, xử lý vật liệu và rủi ro công nghệ.

Bài toán kinh tế phải được đánh giá trên toàn bộ vòng đời nhà máy, không chỉ trên một năm sản xuất vàng.

Để có thêm cơ sở so sánh, WGC cho biết chi phí duy trì toàn diện (AISC) bình quân của ngành khai thác vàng thế giới trong quý I/2026 đạt 1.785 USD/ounce.

Nếu quy đổi theo chỉ số này, 500 tấn vàng tương ứng khoảng 28,7 tỷ USD chi phí duy trì khai thác. Tuy nhiên, AISC không bao gồm đầy đủ mọi khoản vốn đầu tư và chi phí tài chính, nên không thể coi đây là tổng giá thành toàn bộ vòng đời của 500 tấn vàng khai thác.

Như vậy, để cạnh tranh với ngành khai thác vàng truyền thống, vàng nhân tạo không chỉ cần được tạo ra thành công mà còn phải chứng minh khả năng sản xuất với chi phí hợp lý, trên quy mô lớn và trong điều kiện vận hành ổn định.

Vàng đã tạo ra nhưng chưa chắc được phép bán

Bên cạnh vốn đầu tư và công nghệ, một trở ngại khác ít được nhắc đến là tính phóng xạ của sản phẩm.

Vàng - 197 là đồng vị bền. Nhưng trong môi trường neutron năng lượng cao, nhiều phản ứng hạt nhân khác có thể đồng thời xảy ra, tạo ra các đồng vị phóng xạ tồn dư trong vật liệu.

Điều đó có nghĩa vàng được tạo ra trong hệ thống nhiệt hạch không nhất thiết có thể đưa ngay vào lưu thông thương mại.

Theo nghiên cứu của Marathon Fusion, tùy mức độ tinh chế nguyên liệu và tiêu chuẩn an toàn được áp dụng, sản phẩm có thể cần được lưu giữ nhiều năm để hoạt độ phóng xạ giảm xuống mức chấp nhận được. Một số kịch bản cho thời gian lưu giữ khoảng 7 - 18 năm theo ngưỡng đánh giá an toàn khác nhau.

Đây là vấn đề lớn đối với hoạt động kinh doanh vàng.

Trong ngành khai thác truyền thống, vàng sau khi được tinh luyện và chứng nhận chất lượng có thể đưa ra thị trường tương đối nhanh. Trong khi đó, nếu vàng nhân tạo phải lưu kho nhiều năm trước khi được phép bán, nhà sản xuất sẽ chịu thêm chi phí bảo quản, kiểm soát an toàn và chi phí vốn bị ứ đọng.

Hơn nữa, thủy ngân là kim loại độc hại. Hoạt động xử lý, làm giàu đồng vị thủy ngân-198 và vận hành hệ thống neutron cường độ cao đòi hỏi những điều kiện an toàn đặc biệt.

Do vậy, sản xuất thành công vàng ở cấp độ nguyên tử mới chỉ là bước đầu tiên. Để hình thành một ngành công nghiệp vàng nhân tạo, còn phải giải quyết hàng loạt bài toán về nguyên liệu, thiết bị, độ tinh khiết, an toàn bức xạ, thu hồi sản phẩm và hiệu quả tài chính.

Vàng nhân tạo có thể làm giá vàng lao dốc?

Thông tin Marathon Fusion tuyên bố biến thủy ngân thành vàng làm xuất hiện những so sánh với kim cương nhân tạo. Kim cương được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm đã tạo ra những thay đổi đáng kể đối với thị trường kim cương, khi sản lượng tăng và chi phí chế tạo giảm mạnh.

Tuy nhiên, giữa kim cương và vàng tồn tại những khác biệt căn bản.

Kim cương chủ yếu được tiêu thụ cho mục đích trang sức và một số ứng dụng công nghiệp. Trong khi đó, vàng vừa là vật liệu công nghiệp, trang sức, vừa là tài sản đầu tư, dự trữ của ngân hàng trung ương và phương tiện tích lũy giá trị qua nhiều thế hệ.

Một lượng vàng-197 nhân tạo đạt tiêu chuẩn tinh khiết có thể tương đương về tính chất vật lý và hóa học với vàng khai thác tự nhiên. Nhưng điều đó chưa có nghĩa thị trường vàng sẽ lập tức mất đi tính khan hiếm.

Nếu tương lai xuất hiện một ngành công nghiệp sản xuất vàng nhân tạo với chi phí thấp, sản lượng lớn và ổn định, nguồn cung toàn cầu chắc chắn sẽ chịu tác động. Khi ấy, thị trường sẽ phải định giá lại yếu tố khan hiếm của vàng.

Song viễn cảnh đó cần được đặt trong điều kiện thực tế.

Thứ nhất, công nghệ cần chứng minh được khả năng vận hành ở quy mô công nghiệp. Thứ hai, giá thành vàng nhân tạo phải đủ sức cạnh tranh với khai thác truyền thống. Thứ ba, khối lượng vàng mới được đưa ra thị trường phải đủ lớn so với nguồn cung hằng năm và lượng vàng đang được nắm giữ trên toàn thế giới.

Theo WGC, tổng lượng vàng đã được khai thác và còn tồn tại trên mặt đất tính đến giữa năm 2026 vào khoảng 222.600 tấn. Ngay cả kịch bản tạo thêm 500 tấn vàng nhân tạo mỗi năm cũng chỉ tương đương khoảng 0,22% lượng vàng trên mặt đất hiện hữu.

Con số này không đồng nghĩa 500 tấn vàng mới sẽ không tác động tới giá. Giá vàng được hình thành từ cung, cầu, kỳ vọng và các dòng vốn đầu tư, nên nguồn cung bổ sung vẫn có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể.

Nhưng để làm thay đổi tận gốc cấu trúc thị trường vàng, công nghệ mới cần vượt xa những kết quả thử nghiệm ban đầu.

Ở thời điểm hiện tại, chưa có cơ sở để kết luận vàng nhân tạo sẽ sớm khiến giá vàng thế giới lao dốc.

Điều đáng chú ý hơn là một giới hạn từng được coi là bất khả thi đối với hoạt động sản xuất vật chất đang dần được khoa học phá bỏ.

Các nhà giả kim thuật thời trung cổ từng tìm cách biến chì thành vàng bằng những phương pháp hóa học chưa hoàn chỉnh. Ngày nay, vật lý hạt nhân đã chứng minh sự chuyển đổi ấy có thể xảy ra.

Nhưng con người vẫn phải đối mặt với một quy luật kinh tế quen thuộc: sản xuất được một thứ có giá trị không có nghĩa là sản xuất được nó với chi phí thấp hơn giá trị thu về.

Sau hàng nghìn năm, khoa học có thể đã tìm được con đường tạo ra vàng. Còn biến con đường ấy thành một ngành công nghiệp sinh lợi vẫn là câu chuyện của tương lai.

Đan Thư