Vàng “không chuẩn” và vàng “chuẩn”: Khi dự trữ quốc gia cũng phải “nâng cấp”

Giá vàng hôm nay 8/4: Diễn biến trái chiều

Một thế giới nơi vàng không phải để mua bán.

Một thế giới nơi bạc không phải để tích trữ.

Một thế giới nơi kim loại quý mang ý nghĩa thiêng liêng hơn bất cứ điều gì.

Tại châu Mỹ Latin, trong các nền văn minh như Inca, Aztec, Maya hay Muisca, vàng và bạc không chỉ là vật chất. Chúng là biểu tượng của vũ trụ, là ngôn ngữ của thần linh và là cầu nối giữa con người với thế giới của các đấng siêu nhiên.

Điều này tạo ra một nghịch lý thú vị nếu xem xét từ góc nhìn hiện đại.

Trong khi ngày nay, vàng thường được xem là tài sản tích trữ cuối cùng của hệ thống tài chính toàn cầu, thì ở thế giới châu Mỹ Latin cổ xưa, nó lại gần như không có giá trị kinh tế.

Người ta không “giữ vàng để phòng thân”. Người ta “dâng vàng để kết nối với thần thánh”.

Nhưng cũng chính tại nơi từng tôn thờ vàng bạc nhất, đã diễn ra một trong những cuộc chuyển hóa dữ dội nhất của lịch sử: từ biểu tượng thiêng liêng sang hàng hóa, từ nghi lễ sang quyền lực, từ đền thờ sang đế chế.

Hiện vật tại Bảo tàng Vàng Bogotá, Colombia. Chiếc mặt nạ này được cho là ra đời trong khoảng thời gian từ năm 200 TCN tới năm 900 SCN.

Vàng bạc và ngôn ngữ của thần linh

Trong các nền văn minh tiền Colombo, vàng và bạc không được hiểu theo nghĩa kinh tế như ngày nay.

Người Inca gọi vàng là “mồ hôi của Mặt Trời”, còn bạc là “nước mắt của Mặt Trăng” . Đây không chỉ là cách gọi mang tính biểu tượng, mà phản ánh một hệ thống tư duy hoàn chỉnh: kim loại quý là vật chất mang bản chất thần linh.

Vàng, với ánh sáng rực rỡ và khả năng không bị xỉn màu theo thời gian, được xem là hiện thân của thần Mặt Trời Inti - vị thần tối cao. Bạc, mềm mại và dịu hơn, gắn với Mặt Trăng và các chu kỳ tự nhiên rộng lớn, huyền bí.

Trong hệ thống này, vàng bạc không phải là tiền.

Không có bằng chứng lịch sử cho thấy người Inca sử dụng vàng bạc như một phương tiện trao đổi. Nền kinh tế của họ vận hành dựa trên nghĩa vụ cộng đồng và sự phân phối tài nguyên. Vì vậy, vàng bạc không phải là tài sản để tích lũy, mà là vật liệu dành riêng cho thần linh và tầng lớp cai trị.

Các nghiên cứu khảo cổ học hiện đại cũng củng cố nhận định này. Theo các ấn phẩm của UNESCO, trong các nền văn hóa Andean phát triển dọc dãy núi Andes (Nam Mỹ), có niên đại từ 2.300 năm TCN, kim loại quý không được đánh giá bằng giá trị trao đổi, mà bằng khả năng thể hiện trật tự thiêng liêng của thế giới.

Tạp chí Courier của UNESCO từng nhận định: trong các xã hội tiền Colombo, vàng không phải là của cải, mà là một dạng “ngôn ngữ tôn giáo”, thông qua đó con người giao tiếp với thần linh.

Đỉnh cao của mối liên hệ giữa vàng và tín ngưỡng có thể thấy rõ nhất tại đền Coricancha (Qorikancha) ở Cusco, thuộc Peru.

Theo các tài liệu lịch sử, toàn bộ bức tường của ngôi đền này từng được phủ bằng những tấm vàng nguyên chất. Khi ánh mặt trời chiếu vào, cả công trình phát sáng rực rỡ, như thể chính thần linh đang hiện diện tại trần gian.

Nhưng điều đáng chú ý không nằm ở số lượng vàng.

Trong khuôn viên đền còn có một “khu vườn vàng”, nơi cây cối, động vật và con người được mô phỏng bằng vàng ròng. Đây không phải là sự phô trương của cải, mà là một cách tái hiện thế giới dưới hình thức thiêng liêng, để dâng lên thần Mặt Trời.

Ở chiều kích này, vàng không mang giá trị trao đổi. Nó mang ý nghĩa biểu tượng.

Việc người châu Âu sau này nấu chảy toàn bộ số vàng đó thành thỏi không chỉ là hành động chiếm đoạt, mà còn là sự xóa bỏ một hệ thống ý nghĩa văn hóa đã tồn tại hàng thế kỷ.

“Thành phố vàng” El Dorado và kho báu khổng lồ của người Inca

Nếu Inca đại diện cho một hệ thống đền thờ có tổ chức, thì người Muisca lại gắn với một truyền thuyết đã ám ảnh châu Âu trong nhiều thế kỷ: El Dorado.

Theo truyền thuyết, vị thủ lĩnh Muisca sẽ phủ vàng lên cơ thể, đứng trên một chiếc bè và tiến ra giữa hồ thiêng. Tại đó, vàng và các lễ vật được ném xuống nước như một sự dâng hiến.

“Bè vàng Muisca” (Muisca Raft) - hiện vật tiêu biểu của Bảo tàng Vàng Bogotá thuộc Colombia ngày nay - là một bằng chứng rõ nét về nghi lễ này.

Bè vàng Muisca được phát hiện vào năm 1969 tại Pasca, tác phẩm nghệ thuật bằng vàng tạ (khoảng 80% vàng, 12% bạc, 8% đồng) này mô tả nghi lễ nhậm chức của thủ lĩnh Muisca tại Hồ Guatavita. Tác phẩm khắc họa một thủ lĩnh đứng trên bè, bao quanh bởi các thầy tế, người được cho là sẽ phủ bụi vàng lên người và ném vàng bạc xuống hồ để tôn vinh các vị thần. Bè được tạo ra bằng phương pháp đúc sáp mất (cire perdue), nặng khoảng 229 gam vàng, thể hiện kỹ thuật tinh xảo của nền văn hóa Muisca và là nguồn gốc thực tế của truyền thuyết về thành phố vàng huyền thoại El Dorado.

Từ góc nhìn nhân học, đây không phải là câu chuyện về sự giàu có. Đó là nghi thức tái lập trật tự vũ trụ.

Nhưng khi câu chuyện này lan tới châu Âu, ý nghĩa của nó đã bị đảo ngược. Người bản địa nhìn thấy ở vàng bạc sự hiến dâng. Người châu Âu nhìn thấy kho báu.

Những câu chuyện về El Dorado, huyền thoại về một thành phố vàng ròng lộng lẫy ẩn sâu trong rừng Amazon, về những ngôi đền phủ toàn vàng và những nghi lễ dâng cúng vàng từ đời này sang đời khác đã trở thành động lực cho các cuộc thám hiểm nhằm tìm kiếm sự giàu có vô tận.

Người Tây Ban Nha và châu Âu (như Sir Walter Raleigh) đã thổi phồng câu chuyện thành một vương quốc rộng lớn, nơi vàng nhiều như đất cát, với thủ đô Manoa rực rỡ, tất cả công trình đều dát vàng. Nhiều đoàn thám hiểm đã biến mất không dấu vết trong rừng rậm Amazon, tạo nên huyền thoại rằng thành phố này được bảo vệ bởi phép thuật và không ai có thể tìm thấy.

Khi người châu Âu đặt chân đến châu Mỹ Latin vào thế kỷ XVI, sự khác biệt về cách hiểu vàng bạc đã dẫn đến một trong những cú va chạm văn minh dữ dội nhất lịch sử. Người Nam Mỹ dâng vàng để thờ phụng. Người châu Âu nấu chảy vàng để tích lũy.

Trong góc nhìn của khảo cổ học hiện đại, đây không chỉ là sự chiếm đoạt tài nguyên, mà là sự “phá vỡ ngữ nghĩa” của kim loại quý - khi một vật mang ý nghĩa thiêng liêng bị chuyển thành hàng hóa.

Cơn sốt El Dorado vì thế không chỉ là huyền thoại, mà còn là động lực thúc đẩy hàng thế kỷ thám hiểm, mở rộng bản đồ Nam Mỹ, đồng thời góp phần dẫn đến sự tàn phá và sụp đổ của nhiều nền văn hóa bản địa.

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất gắn với sự sụp đổ của đế chế Inca là vụ bắt giữ hoàng đế Atahualpa.

Atahualpa (1502-1533) là vị hoàng đế cuối cùng của đế chế Inca hùng mạnh trước khi bị Tây Ban Nha xâm chiếm. Sau khi thắng cuộc nội chiến đẫm máu với anh trai Huáscar, ông bị nhà chinh phục Francisco Pizarro bắt giữ.

Atahualpa hứa lấp đầy một căn phòng bằng vàng và bạc để đổi lấy tự do, tương đương hơn 6.000kg vàng. Mặc dù trả đủ, người Tây Ban Nha lo sợ các cuộc phản công nên đã xét xử và siết cổ ông đến chết. Cái chết của Atahualpa làm tan rã đế chế Inca, giúp Tây Ban Nha dễ dàng kiểm soát vùng Andes.

Khi tin tức lan ra, nhiều đoàn vận chuyển vàng được cho là đã biến mất. Một số truyền thuyết kể rằng kho báu bị chôn giấu trong dãy Andes hoặc bị ném xuống hồ để tránh rơi vào tay kẻ thù.

Hàng trăm năm sau, các cuộc thám hiểm tìm vàng vẫn tiếp tục. Nhưng kho báu đó, nếu tồn tại, vẫn chưa bao giờ được tìm thấy. Cho đến ngày nay, câu chuyện về kho báu thất lạc này vẫn tồn tại như một trong những bí ẩn lớn của lịch sử.

Mô tả về đền Coricancha (Qorikancha) tại Cusco, Peru - nơi từng được phủ kín bằng các tấm vàng nguyên chất. Khi ánh mặt trời chiếu vào, toàn bộ công trình phát sáng rực rỡ, như thể chính thần linh đang hiện diện giữa trần gian.

Potosí - “núi bạc nuôi đế chế”

Tất cả những gì diễn ra trước đó - đền thờ, nghi lễ, niềm tin - chỉ là phần mở đầu. Bước ngoặt thực sự đến khi vàng bạc bị tách khỏi hệ thống tín ngưỡng và bước vào hệ thống quyền lực toàn cầu. Không nơi nào thể hiện điều này rõ hơn Potosí.

Nằm ở Bolivia ngày nay, Cerro Rico (Potosí) từng là một trong những nguồn bạc lớn nhất lịch sử nhân loại.

Sau khi được phát hiện vào năm 1545, nơi đây nhanh chóng trở thành trung tâm khai thác bạc của đế chế Tây Ban Nha. Hàng chục nghìn tấn bạc đã được đưa ra khỏi lòng núi, phần lớn được vận chuyển vượt biển về châu Âu. Nhưng câu chuyện không dừng lại ở đó.

Theo Reuters, bạc từ Andes, đặc biệt là Potosí, đã chảy qua Đại Tây Dương và tiếp tục sang châu Á, trở thành nền tảng của thương mại toàn cầu sơ khai.

Trong khi đó, Bloomberg nhận định, dòng chảy bạc từ Tân Thế giới đã tái định hình hệ thống tiền tệ, củng cố tài chính đế chế và góp phần đưa Tây Ban Nha trở thành cường quốc.

Potosí vì thế không chỉ là một mỏ bạc. Nó là trung tâm của một hệ thống tài chính toàn cầu sơ khai.

Trước khi bạc Potosí xuất hiện, các tuyến thương mại Á - Âu đã từng được kết nối bởi những đế chế lớn.

Các cuộc viễn chinh của Đế chế Mông Cổ đã tạo ra “Pax Mongolica” - một hệ thống hạ tầng giao thông và liên lạc trải dài từ Á sang Âu, giúp hàng hóa, con người di chuyển thuận lợi hơn.

Nhưng chính bạc từ Potosí mới là yếu tố khiến hệ thống đó vận hành ở quy mô toàn cầu.

Bạc từ châu Mỹ chảy sang châu Âu để thanh toán nợ nần và chiến tranh. Quan trọng hơn, nó chảy sang Trung Quốc (thời nhà Minh) để đổi lấy tơ lụa và trà, tạo nên một vòng lặp giao thương kết nối mọi châu lục (trừ Nam Cực).

Nếu người Mông Cổ mở ra con đường, thì bạc Potosí chính là nhiên liệu làm bùng nổ dòng chảy thương mại.

Bạc trở thành mắt xích quan trọng trong một mạng lưới trao đổi liên lục địa và đã thay đổi bản chất của thế giới.

Lần đầu tiên trong lịch sử, kim loại quý không còn gắn với thần linh hay nghi lễ, mà trở thành dòng chảy nuôi dưỡng một hệ thống quyền lực trải dài nhiều châu lục.

Và từ đó, vàng bạc bắt đầu rời khỏi đền thờ - để bước vào lịch sử của tài chính.

Khi vàng bạc rời khỏi đền thờ, chúng không mất đi ý nghĩa. Chúng chỉ đổi chủ - từ thần linh sang quyền lực và cuối cùng là hệ thống.

Anh Kiệt