"Sao chép liên kết
 |
| Câu hỏi “kim loại nào là kim loại quý?” có lẽ sẽ còn tiếp tục được tranh luận. Và trong những cuộc tranh luận ấy, cái tên đồng - vừa gần gũi vừa cổ xưa - có thể sẽ ngày càng được nhắc đến nhiều hơn. |
Có bảng chỉ gồm bảy nguyên tố. Có bảng mở rộng thành tám hoặc chín nguyên tố. Một số tài liệu chuyên sâu thậm chí còn nhắc đến cả đồng hoặc thủy ngân trong những ngữ cảnh nhất định.
Sự khác biệt này không phải do sai sót mà xuất phát từ chính bản chất của thuật ngữ “kim loại quý”. Đây không phải là một khái niệm khoa học tuyệt đối như “kim loại kiềm” hay “halogen”. Trái lại, nó nằm ở giao điểm giữa nhiều lĩnh vực: hóa học, điện hóa học, địa hóa học, vật liệu học và cả kinh tế học.
Chính vì vậy, mỗi cách tiếp cận lại tạo ra một danh sách khác nhau.
“Tính quý tộc” trong hóa học - nền tảng của khái niệm
Trong khoa học, thuật ngữ kim loại quý (noble metals) bắt nguồn từ khái niệm “tính quý tộc” - nobility. Nó dùng để chỉ những kim loại có khả năng chống oxy hóa và ăn mòn mạnh, tức ít phản ứng với oxy, nước và nhiều loại axit.
Vàng là ví dụ tiêu biểu nhất. Những món trang sức vàng được chôn trong các lăng mộ Ai Cập cổ đại hơn ba nghìn năm trước khi khai quật lên gần như vẫn giữ nguyên màu sắc ban đầu.
Nhà hóa học người Anh Humphry Davy, một trong những người đặt nền móng cho điện hóa học hiện đại từng nhận xét rằng, vàng gần như hoàn toàn miễn nhiễm với các tác nhân hóa học thông thường.
Các kim loại nhóm bạch kim - bao gồm Ruthenium, Rhodium, Palladium, Osmium, Iridium và Platinum - cũng có tính trơ tương tự. Chúng có thể tồn tại trong môi trường khắc nghiệt mà không bị oxy hóa đáng kể.
Trong cuốn “Hóa học vô cơ nâng cao” (Advanced Inorganic Chemistry), hai nhà hóa học nổi tiếng F. Albert Cotton và Geoffrey Wilkinson mô tả nhóm kim loại này là những nguyên tố kim loại ổn định nhất trước các tác nhân hóa học.
Từ góc nhìn đó, nhiều tài liệu khoa học hiện đại xem vàng cùng sáu kim loại nhóm bạch kim là lõi của danh sách kim loại quý.
Tuy nhiên, câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi nhắc đến bạc.
Bạc từ lâu được xem là kim loại quý trong lịch sử tiền tệ và trang sức. Nhưng về mặt hóa học, bạc dễ phản ứng với lưu huỳnh trong không khí để tạo thành bạc sulfide - hiện tượng khiến đồ bạc bị xỉn màu.
Chính vì vậy, một số nhà hóa học cho rằng bạc “kém quý” hơn vàng và bạch kim.
Trong cuốn “Hóa học vô cơ” (Inorganic Chemistry), các tác giả Gary L. Miessler và Donald Tarr mô tả bạc là một kim loại nằm ở ranh giới giữa nhóm kim loại quý và kim loại chuyển tiếp thông thường.
Điều này dẫn đến hai cách phân loại phổ biến:
Sự khác biệt nhỏ này cho thấy một điều quan trọng: khái niệm “kim loại quý” phụ thuộc rất nhiều vào tiêu chí được sử dụng.
Điện hóa học, địa hóa học và những tiêu chí khác nhau
Một trong những tiêu chí khoa học quan trọng để đánh giá tính “quý” của kim loại là thế khử chuẩn (Standard Reduction Potential).
Kim loại có thế khử chuẩn dương cao thường ít bị oxy hóa, khó bị ăn mòn và có xu hướng nhận electron trong các phản ứng điện hóa.
Vàng có giá trị thế khử rất cao trong bảng điện hóa, điều này giải thích vì sao nó ổn định đến mức gần như không bị ảnh hưởng bởi môi trường tự nhiên.
Các kim loại nhóm bạch kim cũng có đặc tính tương tự, củng cố vị trí của chúng trong danh sách kim loại quý.
Ngược lại, các kim loại như natri hay kali có thế khử âm mạnh và phản ứng dữ dội với nước - hoàn toàn trái ngược với đặc tính của kim loại quý.
Nhưng khi chuyển sang địa hóa học, tiêu chí lại thay đổi.
Nhà địa hóa học người Đức Victor Goldschmidt, người được xem là cha đẻ của địa hóa học hiện đại, đã phân loại các nguyên tố dựa trên hành vi của chúng trong quá trình hình thành Trái Đất.
Nhiều kim loại quý thuộc nhóm siderophile - tức “ưa sắt”. Chúng có xu hướng hòa tan trong sắt nóng chảy và chìm xuống lõi Trái Đất khi hành tinh còn ở trạng thái nóng chảy.
Kết quả là hàm lượng của chúng trong vỏ Trái Đất cực kỳ thấp.
Chính sự khan hiếm này góp phần tạo nên giá trị kinh tế cao của chúng.
Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào tiêu chí “hiếm”, thì nhiều nguyên tố khác còn hiếm hơn vàng nhưng không được gọi là kim loại quý vì chúng không bền hóa học hoặc có tính phóng xạ.
Do đó, “hiếm” chỉ là một phần của câu chuyện.
Trong điện hóa học, một số bảng phân loại thậm chí còn mở rộng danh sách kim loại quý để bao gồm đồng và thủy ngân, bởi chúng không giải phóng hydro khi phản ứng với axit yếu và có thế khử dương.
Nhà điện hóa học nổi tiếng Allen J. Bard, trong cuốn “Các phương pháp điện hóa” (Electrochemical Methods), từng nhắc đến sự tồn tại của những cách phân loại như vậy.
Tuy nhiên, trong thực tế kinh tế và công nghiệp, đồng hiếm khi được coi là kim loại quý. Lý do rất đơn giản: đồng quá phổ biến. Sản lượng đồng toàn cầu mỗi năm lên tới hàng chục triệu tấn - lớn hơn rất nhiều so với vàng hay bạch kim.
Nhưng sự phổ biến ấy lại không làm giảm đi vai trò đặc biệt của đồng trong lịch sử nhân loại.
 |
| Đồng gần gũi với lịch sử người Việt nói riêng, loài người nói chung hơn bất kỳ kim loại quý nào khác. (Ảnh: Mặt trống đồng Kính Hoa 2 - Bảo vật quốc gia) |
Kim loại quý trong lịch sử và một đề xuất có thể gây tranh luận
Nếu nhìn lại toàn bộ lịch sử tiền tệ của loài người, có thể thấy một điều thú vị: hệ thống tiền tệ kim loại trong nhiều nền văn minh cổ đại thường xoay quanh ba kim loại chính vàng - bạc - đồng.
Hay nói cách khác, đây là ba kim loại tiền tệ của lịch sử trong suốt hàng nghìn năm.
Vàng: đại diện cho giá trị cao nhất, dùng cho kho bạc và giao dịch lớn.
Bạc: kim loại tiền tệ phổ biến trong thương mại quốc tế suốt nhiều thế kỷ.
Đồng: kim loại của giao dịch hằng ngày, từ chợ búa đến tiền lẻ.
Ở La Mã cổ đại, hệ thống tiền tệ gồm aureus (vàng), denarius (bạc) và sestertius hoặc as (đồng).
Tại Trung Hoa, những đồng tiền tròn lỗ vuông bằng đồng đã lưu hành suốt hơn hai thiên niên kỷ.
Nhà sử học kinh tế Niall Ferguson từng nhận xét rằng trong phần lớn lịch sử, tiền tệ kim loại của nhân loại vận hành quanh một trục ba kim loại: vàng, bạc và đồng.
Trong hệ thống này, vàng đại diện cho giá trị lớn nhất. Bạc đóng vai trò trung gian trong thương mại. Còn đồng là kim loại của đời sống thường nhật.
Những đồng tiền đồng từng lưu hành trong các khu chợ cổ, trong túi áo của binh lính La Mã, trong các thành phố thương mại Trung Hoa và trong nhiều nền kinh tế nông nghiệp suốt hàng nghìn năm.
Nếu vàng gắn với quyền lực của các đế chế, thì đồng lại gắn với nhịp sống của xã hội.
Ngày nay, vai trò của đồng tiếp tục được mở rộng trong nền kinh tế hiện đại. Đây là kim loại dẫn điện quan trọng bậc nhất trong hệ thống điện, từ lưới điện quốc gia đến xe điện, năng lượng tái tạo và hạ tầng công nghệ.
Một số nhà nghiên cứu vật liệu thậm chí cho rằng trong kỷ nguyên điện khí hóa, đồng có thể trở thành kim loại chiến lược của nền kinh tế công nghiệp.
Từ góc nhìn đó, có một đề xuất thú vị: nếu nhìn kim loại quý như một khái niệm kết hợp giữa lịch sử, khoa học và kinh tế, thì danh sách này có thể bao gồm: vàng - bạc - đồng - và sáu kim loại nhóm bạch kim.
Đề xuất này chắc chắn sẽ gây tranh luận.
Bởi đồng không hiếm như vàng. Nó cũng không trơ hóa học như bạch kim.
Nhưng nếu xét theo một tiêu chí khác - mức độ gắn bó với lịch sử nhân loại - thì đồng lại có vị trí đặc biệt.
Loài người bước vào Thời đại đồ Đồng trước cả khi biết luyện sắt. Đồng là một trong những kim loại đầu tiên được con người khai thác và sử dụng.
Đồng xuất hiện trong vũ khí, công cụ, tiền tệ, nghệ thuật và kiến trúc suốt hàng nghìn năm.
Có thể nói rằng nếu vàng là biểu tượng của quyền lực và sự giàu có, thì đồng là kim loại của nền văn minh.
Trong cuốn “Trống đồng”, cố giáo sư Phạm Huy Thông viết:
“Trống Đông Sơn kỳ diệu nhiều mặt, từ hợp kim, cách đúc, thẩm mỹ trong thiết kế đến loại hình và bố cục hoa văn. Trống còn nói lên với chúng ta - những người đời sau - những gì nữa về con người và xã hội đương thời, về ông cha ta thuở dựng nước đầu tiên, về trí tuệ cùng tình cảm và tâm hồn của người xưa, về tinh thần và lý tưởng của xã hội cũ? Còn phải tốn công mới khám phá được hết những gì người xưa muốn nói về mình, đồng thời là để truyền lại đời sau. Nhưng dù chỉ mới thoáng thấy mà thôi, những hình ảnh con người múa hát trên mặt trống, trên sườn trống, dù là nắm gì - nhạc khí hay vũ khí - trong tay, những nét tả con thuyền lướt sóng, con chim đang bay, con nai đang chạy… đều để lại giác quan ta một ấn tượng tươi mát về tấm lòng và về cuộc sống xưa kia được phản ánh lại đây.
Một tấm lòng nồng nhiệt, thiết tha với cuộc sống; một cuộc sống lạc quan, tươi mát, yêu đời và thôi thúc con người hành động. Chẳng chút quá táo bạo khi từ vị trí của những người kế thừa văn minh trống đồng, chúng ta không tự ti trước những kẻ thừa hưởng văn minh kim tự tháp sông Nile, văn minh đỉnh vạc Ân Chu, hoặc nữa, văn minh thành cao Athinai, tượng đá Aphrodite”.
Tên của cố giáo sư Phạm Huy Thông hiện đã được đặt cho ba con đường tại Hưng Yên, Nam Định và Hà Nội.
Và theo nghĩa đó, đồng có lẽ gần gũi với lịch sử người Việt nói riêng, loài người nói chung hơn bất kỳ kim loại quý nào khác.
Chính sự giao thoa giữa khoa học, kinh tế và lịch sử ấy khiến khái niệm “kim loại quý” luôn mở.
Danh sách kim loại quý không chỉ phản ánh đặc tính hóa học của các nguyên tố, mà còn phản ánh cách con người nhìn nhận giá trị trong từng thời đại.
Vì thế, câu hỏi “kim loại nào là kim loại quý?” có lẽ sẽ còn tiếp tục được tranh luận.
Và trong những cuộc tranh luận ấy, cái tên đồng - vừa gần gũi vừa cổ xưa - có thể sẽ ngày càng được nhắc đến nhiều hơn.
Bởi nếu vàng là kim loại của quyền lực, thì đồng có lẽ là kim loại gần gũi với lịch sử của loài người hơn tất cả.
Anh Kiệt
Tập đoàn Phú Quý cùng đồng hành kiến tạo tri thức về Kim loại quý
