Vàng và quyền lực quân vương

Giá vàng hôm nay 11/8: Vàng miếng SJC tăng nhẹ, vàng nhẫn biến động trái chiều

Nhưng điều đáng chú ý hơn cả không nằm ở trọng lượng, mà ở con số “5 số 9” - cấp độ tinh khiết chỉ rất ít nhà tinh luyện có thể đạt được. Vậy vàng siêu tinh khiết được tạo ra như thế nào, dùng để làm gì và có làm thay đổi thị trường vàng truyền thống?

Thỏi vàng “5 số 9” nặng 521,2 kg, được Guinness công nhận là thỏi vàng lớn nhất thế giới. Ảnh: Perth Mint

Trong phần lớn lịch sử luyện kim, mục tiêu của các nhà tinh luyện là loại bỏ những tạp chất có thể phát hiện bằng phương pháp phân tích của từng thời kỳ. Khi công nghệ điện phân và hóa học phân tích phát triển vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, vàng đạt độ tinh khiết 99,9% đã được xem là một thành tựu rất cao.

Sau đó, cùng với sự ra đời của các thiết bị phân tích hiện đại và kỹ thuật đo ở cấp độ phần triệu (ppm), các nhà tinh luyện tiếp tục chinh phục mức 99,99%, rồi 99,999%.

Trong giao dịch quốc tế, độ tinh khiết của vàng thường được biểu thị bằng “độ mịn” (fineness), tức số phần vàng trong 1.000 phần vật liệu. Vàng 99,99% tương ứng mức 999,9; vàng 99,999% tương ứng mức 999,99.

Điều đó cho thấy lịch sử của vàng siêu tinh khiết cũng chính là lịch sử phát triển của khoa học đo lường và công nghệ vật liệu. Mỗi bước tiến về độ tinh khiết không chỉ phản ánh khả năng loại bỏ thêm một lượng rất nhỏ tạp chất, mà còn thể hiện sự tiến bộ của các phương pháp phân tích, kiểm nghiệm và kiểm soát quy trình sản xuất.

Vì vậy, việc Perth Mint của Australia tinh luyện thành công thỏi vàng nặng 521,2 kg với độ tinh khiết 99,999% không chỉ tạo nên một kỷ lục Guinness. Đây còn là minh chứng cho trình độ công nghệ của một trong những trung tâm tinh luyện vàng hàng đầu thế giới.

Trong ngành kim loại quý, người ta thường quen với vàng 99,99%, hay vàng “4 số 9”. Đây cũng là độ tinh khiết phổ biến của vàng miếng đầu tư đang lưu hành trên thị trường.

Tuy chỉ tăng thêm 0,009 điểm phần trăm, việc nâng độ tinh khiết từ 99,99% lên 99,999% khó hơn rất nhiều. Khi vàng đạt độ tinh khiết 99,99%, lượng tạp chất còn lại chỉ khoảng 100 phần triệu, tương đương 100 mg trong mỗi kilogram vàng. Muốn nâng lên mức 99,999%, nhà tinh luyện phải giảm lượng tạp chất xuống còn khoảng 10 mg/kg.

Nói cách khác, họ phải loại bỏ thêm khoảng 90 mg tạp chất trong một kilogram vàng. Đây là một lượng rất nhỏ, nhưng lại đòi hỏi khả năng kiểm soát và đo lường cực kỳ chính xác.

Ở giai đoạn này, bài toán không còn đơn thuần là nung chảy hay luyện vàng. Những nguyên tố còn sót lại có thể là bạc, đồng, platin, palladium hoặc một số kim loại vi lượng khác. Chúng không thể được loại bỏ chỉ bằng cách tăng nhiệt độ hay kéo dài thời gian nung.

Để giảm tạp chất từ khoảng 100 ppm xuống còn 10 ppm, nhà tinh luyện phải thực hiện nhiều công đoạn tinh chế liên tiếp. Sau mỗi công đoạn, mẫu vàng lại được kiểm tra bằng thiết bị có khả năng phát hiện tạp chất ở cấp độ phần triệu. Chỉ một sai lệch nhỏ trong quy trình cũng có thể khiến sản phẩm không đạt chuẩn “5 số 9”.

Điều đáng nói là sự khác biệt về lượng vàng nguyên chất giữa vàng “4 số 9” và “5 số 9” lại rất nhỏ.

Một kilogram vàng 99,99% chứa khoảng 999,9 gram vàng nguyên chất, trong khi vàng 99,999% chứa khoảng 999,99 gram. Phần chênh lệch chỉ khoảng 0,09 gram vàng - gần như không đáng kể nếu chỉ xét giá trị kim loại.

Vì vậy, điều Perth Mint muốn chứng minh không phải là họ tạo ra thêm được bao nhiêu vàng, mà là khả năng làm chủ công nghệ tinh luyện ở cấp độ cực hạn.

Ông Paul Graham, Giám đốc điều hành Perth Mint, cho biết mục tiêu của dự án không phải để bán thỏi vàng lập kỷ lục, mà nhằm khẳng định năng lực công nghệ của đơn vị và quảng bá ngành công nghiệp vàng Australia.

Theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Thị trường Vàng London (LBMA), vàng thỏi giao dịch quốc tế chỉ cần đạt độ tinh khiết tối thiểu 99,5% để được xem xét đưa vào Danh sách Good Delivery. Điều đó cho thấy mức 99,999% không phải là yêu cầu thông thường của thị trường giao dịch, mà là một biểu hiện về trình độ tinh luyện.

Giống như việc chế tạo một chiếc đồng hồ cơ có sai số rất nhỏ hay sản xuất những con chip ngày càng tinh vi, giá trị đặc biệt của vàng “5 số 9” nằm ở khả năng kiểm soát vật liệu với độ chính xác rất cao, chứ không đơn thuần ở lượng vàng nguyên chất tăng thêm.

Perth Mint từng làm ra vàng “6 số 9”

Các cột mốc tiêu biểu trong hành trình chinh phục độ tinh khiết của vàng. “6 số 9” từng được Perth Mint đạt tới trên một mẫu vàng năm 1957; còn kỷ lục năm 2026 nằm ở việc duy trì độ tinh khiết 99,999% trên thỏi vàng nặng 521,2 kg. Tại Việt Nam, “vàng mười” là cách gọi dân gian chỉ vàng nguyên chất 99,99%, tương đương vàng 24K hay vàng 10 tuổi. Đồ họa: AI

Ít người biết rằng Perth Mint đã theo đuổi giới hạn tinh khiết của vàng từ rất lâu.

Năm 1957, cơ sở này từng tạo ra một mẫu vàng đạt độ mịn 999,999, tương đương 99,9999% - hay “6 số 9”. Kết quả kiểm nghiệm cao đến mức Hội đồng thẩm định của Royal Mint tại London phải điều chỉnh cách ghi nhận để tránh tạo ra một con số tưởng như vượt quá giới hạn vàng nguyên chất.

Tuy nhiên, thành tựu năm 1957 và kỷ lục hiện nay không hoàn toàn giống nhau. Kỷ lục trước thể hiện độ tinh khiết cực cao của một mẫu vàng; còn thành tựu mới nằm ở việc kết hợp độ tinh khiết “5 số 9” với quy mô đặc biệt lớn: một thỏi vàng nặng tới 521,2 kg.

Nói cách khác, Perth Mint không phải vừa mới học cách tạo ra vàng siêu tinh khiết. Kỷ lục mới cho thấy đơn vị này có thể đưa năng lực ấy lên quy mô hơn nửa tấn mà vẫn kiểm soát được chất lượng của cả thỏi vàng.

Vì sao rất ít nơi có thể làm được?

Kỷ lục của thỏi vàng 521,2 kg không chỉ nằm ở trọng lượng, mà còn ở khả năng duy trì độ tinh khiết 99,999% trên quy mô hơn nửa tấn. Ảnh: Perth Mint

Hiện nay, số cơ sở có thể sản xuất và kiểm nghiệm ổn định vàng đạt độ tinh khiết 99,999% không nhiều. Một số nhà tinh luyện và viện đúc tiền hàng đầu tại Australia, Thụy Sĩ, Canada và Nhật Bản đã phát triển những sản phẩm vàng có độ tinh khiết rất cao.

Nhiều đơn vị trong số này có tên trong Danh sách Good Delivery của LBMA - tiêu chuẩn được xem như “giấy thông hành” để vàng thỏi được chấp nhận rộng rãi trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, việc nằm trong Danh sách Good Delivery không đồng nghĩa với mọi sản phẩm của một nhà tinh luyện đều đạt độ tinh khiết 99,999%. Tiêu chuẩn Good Delivery đối với vàng thỏi chỉ yêu cầu độ tinh khiết tối thiểu 99,5%. Sản xuất vàng “5 số 9” là một năng lực công nghệ riêng mà chỉ một số cơ sở hàng đầu theo đuổi.

Trong công nghiệp tinh luyện vàng, quy trình Miller sử dụng khí clo để loại bỏ phần lớn tạp chất và thường tạo ra vàng có độ tinh khiết cao. Muốn tiến lên những cấp độ cao hơn, nhà tinh luyện có thể tiếp tục sử dụng điện phân theo quy trình Wohlwill hoặc kết hợp thêm các công đoạn tinh chế khác.

Nhưng thách thức không chỉ nằm ở việc loại bỏ tạp chất. Nhà tinh luyện còn phải chứng minh được lượng tạp chất còn lại nhỏ đến mức nào.

Muốn khẳng định một thỏi vàng đạt 99,999%, phòng thí nghiệm phải có thiết bị đủ nhạy để phát hiện tạp chất ở cấp độ phần triệu, thậm chí thấp hơn đối với một số nguyên tố. Nói cách khác, trước khi tuyên bố vàng đã đủ tinh khiết, nhà sản xuất phải có công nghệ đủ chính xác để tìm ra những lượng tạp chất cực nhỏ còn sót lại.

Bởi vậy, năng lực của một nhà tinh luyện không chỉ được đánh giá qua số lượng vàng sản xuất mỗi năm, mà còn qua khả năng kiểm soát chất lượng và độ chính xác của hệ thống kiểm nghiệm.

Ở góc độ này, vàng “5 số 9” không chỉ là thành tựu của nghề luyện kim, mà còn là thành tựu của khoa học đo lường và công nghệ phân tích hiện đại.

Vàng siêu tinh khiết dùng để làm gì?

Nhân viên làm việc tại nhà máy tinh luyện của Perth Mint, Australia. Ảnh: Perth Mint

Đối với phần lớn nhà đầu tư và người dân, vàng 99,99% đã đáp ứng gần như toàn bộ nhu cầu tích trữ và giao dịch. Đây cũng là độ tinh khiết phổ biến của vàng miếng đầu tư tại nhiều quốc gia.

Vàng 99,999% hướng đến những mục đích khác.

Trong nghiên cứu khoa học và phân tích hóa học, vàng có độ tinh khiết rất cao có thể được sử dụng làm vật liệu chuẩn để hiệu chuẩn thiết bị và kiểm định kết quả phân tích. Nếu mẫu chuẩn chứa lượng tạp chất không xác định, kết quả đo sau đó có thể bị sai lệch.

Trong điện tử, bán dẫn và hàng không - vũ trụ, vàng có độ tinh khiết rất cao cũng có thể được sử dụng trong một số linh kiện hoặc quy trình đặc biệt, nơi lượng tạp chất dù rất nhỏ vẫn có khả năng ảnh hưởng đến tính dẫn điện, khả năng chống ăn mòn hoặc độ ổn định của vật liệu.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi sản phẩm điện tử hay thiết bị hàng không - vũ trụ đều cần đến vàng “5 số 9”. Đây chủ yếu là vật liệu dành cho một số ứng dụng đặc biệt, với khối lượng sử dụng không lớn.

Có thể nói, vàng “5 số 9” không phải là sản phẩm dành cho thị trường đại chúng. Nó giống một sản phẩm trình diễn năng lực công nghệ hơn là một tài sản đầu tư thông thường.

Sự xuất hiện của vàng 99,999% cũng không làm thay đổi cách thị trường vàng đang vận hành. Vàng 99,99% từ lâu đã đáp ứng gần như toàn bộ nhu cầu mua bán, đầu tư và tích trữ tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Vì vậy, vàng “5 số 9” khó làm thay đổi tiêu chuẩn giao dịch, cách định giá hay thói quen của người mua vàng.

Giá trị lớn nhất của thỏi vàng 521,2 kg không nằm ở phần vàng nguyên chất tăng thêm, mà ở khả năng loại bỏ và đo được những tạp chất chỉ còn tính bằng phần triệu. Đó là nơi nghề luyện vàng gặp khoa học đo lường và công nghệ vật liệu hiện đại.

Thiên Hương