Vàng bạc không chỉ tạo ra của cải mà còn tạo ra những cuộc di dân, những thành phố mới, những tuyến đường biển, những thị trường và cả những quốc gia hiện đại.

Người Hoa tại khu mỏ Victoria. Nguồn: Bảo tàng Quốc gia Australia

Australia: Khi vàng thu hút người nhập cư từ khắp thế giới

Trong nửa sau thế kỷ XIX, các phát hiện vàng liên tiếp xuất hiện tại nhiều nơi trên thế giới, tạo nên những làn sóng dịch chuyển dân cư quy mô lớn. Một trong những ví dụ tiêu biểu nhất là Australia.

Năm 1851, vàng được phát hiện tại bang Victoria. Tin tức về những mỏ vàng mới nhanh chóng lan từ thuộc địa Australia tới London, Dublin, San Francisco, Hamburg và nhiều cảng biển khác trên thế giới. Chỉ trong vài năm, hàng nghìn con tàu đã đưa người nhập cư từ châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á vượt đại dương tới lục địa Nam bán cầu.

Nếu vàng từng góp phần thúc đẩy quá trình mở rộng về phía Tây của nước Mỹ, thì tại Australia, nó đã tạo ra một trong những làn sóng nhập cư lớn nhất thế kỷ XIX. Trong vòng hai thập niên sau các phát hiện vàng, dân số Australia tăng gần gấp bốn lần, từ khoảng 430.000 người lên hơn 1,7 triệu người. Một cuộc bùng nổ nhân khẩu học mà nhiều nhà sử học cho rằng khó có thể xảy ra nếu không có vàng.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở thành phần của dòng người nhập cư. Họ đến từ nhiều quốc gia, nhiều tầng lớp xã hội và nhiều nền văn hóa khác nhau trên khắp thế giới. Có những nông dân Anh rời bỏ đồng ruộng, những công nhân Ireland tìm cách thoát nghèo, những thủy thủ Mỹ chuyển hướng từ California sang Australia, những thương nhân châu Âu đi tìm cơ hội kinh doanh và cả những người lao động bình thường chỉ mang theo hy vọng đổi đời.

Trong làn sóng di cư ấy còn có hàng chục nghìn người Hoa từ tỉnh Quảng Đông - Trung Hoa. Sau khi nghe tin về các mỏ vàng mới, nhiều người đã bán tài sản, vay tiền hoặc góp vốn cùng họ hàng để thực hiện chuyến đi kéo dài hàng nghìn kilômét qua biển. Trong cộng đồng người Hoa thời bấy giờ, California được gọi là "Cựu Kim Sơn", còn Australia được gọi là "Tân Kim Sơn" - vùng đất mới của những cơ hội gắn liền với vàng.

Những con tàu chở người nhập cư liên tục cập cảng Melbourne trước khi hành khách tiếp tục hành trình tới các vùng mỏ nằm sâu trong nội địa. Tại đây, người ta có thể bắt gặp những người nói tiếng Anh, Đức, Ireland, Italia hay tiếng Quảng Đông cùng sinh sống và làm việc trong các khu đào vàng. Các vùng mỏ nhanh chóng trở thành nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa khác nhau, phản ánh tính quốc tế hiếm thấy của các cuộc di dân do vàng tạo ra.

Nhà sử học Geoffrey Blainey nhận xét: "Vàng đã làm thay đổi Australia nhanh hơn bất kỳ lực lượng đơn lẻ nào khác trong lịch sử nước này”. Nhưng nhìn từ góc độ lịch sử dân cư, điều mà vàng thay đổi trước hết không phải là các mỏ hay các thành phố. Điều nó thay đổi là dòng người. Hàng trăm nghìn người đã quyết định rời bỏ quê hương để đến một lục địa xa lạ chỉ vì niềm tin rằng những hạt vàng nằm dưới lòng đất có thể mở ra một cuộc đời mới.

Những con tàu chở người nhập cư tới Melbourne trong cơn sốt vàng Victoria. Nguồn: Illustrated News

Nam Phi: Khi vàng kéo hàng trăm nghìn người tới Witwatersrand

Nếu California và Australia đại diện cho những cuộc di dân xuyên đại dương trong thế kỷ XIX, thì Nam Phi cho thấy vàng có thể tạo ra một trong những cuộc tập trung dân cư lớn nhất lịch sử châu Phi hiện đại.

Năm 1886, vàng được phát hiện tại lưu vực Witwatersrand, thuộc vùng Transvaal khi đó. Theo nhiều ước tính của ngành vàng và các nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế, khoảng 40% lượng vàng từng được khai thác trong lịch sử nhân loại có nguồn gốc từ khu vực này. Tuy nhiên, điều khiến Witwatersrand trở thành một hiện tượng lịch sử không chỉ là quy mô trữ lượng vàng, mà còn là sức hút đặc biệt của nó đối với con người.

Tin tức về những mỏ vàng mới nhanh chóng lan khắp miền nam châu Phi rồi vượt ra ngoài biên giới thuộc địa Anh. Chỉ trong vài năm, những đoàn người từ nhiều vùng khác nhau đã đổ về Witwatersrand với hy vọng tìm kiếm việc làm, cơ hội kinh doanh hoặc một cuộc sống tốt đẹp hơn. Trong số họ có những nhà đầu tư giàu có từ London, các kỹ sư khai mỏ được đào tạo tại châu Âu, những thương nhân tìm kiếm cơ hội làm ăn và cả những lao động phổ thông sẵn sàng rời bỏ quê hương để đến vùng đất mới.

Tốc độ gia tăng dân số tại khu vực này khiến nhiều người đương thời sửng sốt. Chỉ một năm sau phát hiện vàng, khu vực Reef đã có khoảng 7.000 người, trong đó riêng Johannesburg có khoảng 3.000 người. Đến năm 1896, dân số thành phố đã vượt 100.000 người và tăng lên khoảng 166.000 người vào năm 1900. Rất ít đô thị trên thế giới thời đó phát triển nhanh đến như vậy.

Tuy nhiên, phía sau những con số ấy là những dòng di cư quy mô lớn. Vàng không chỉ thu hút tầng lớp giàu có và giới đầu tư quốc tế mà còn kéo theo hàng vạn lao động bản địa từ nhiều vùng khác nhau của miền nam châu Phi. Nhiều người phải rời làng quê để làm việc trong các mỏ vàng hoặc trong hệ thống dịch vụ hình thành xung quanh các khu khai thác. Theo thời gian, những dòng người này đã tạo nên một thị trường lao động hoàn toàn mới, đồng thời làm thay đổi sâu sắc cơ cấu dân cư của khu vực.

Không giống California, nơi nhiều người hy vọng tự mình đào được vàng, hay Australia với những cộng đồng nhập cư đa quốc gia, Witwatersrand ngày càng vận hành như một trung tâm công nghiệp khai khoáng quy mô lớn. Vì thế, các dòng người đổ về đây không chỉ tìm kiếm vận may mà còn tìm kiếm việc làm ổn định trong một ngành công nghiệp đang bùng nổ.

Nhà sử học Charles van Onselen từng gọi Witwatersrand là "khu vực sản xuất vàng lớn nhất trong lịch sử nhân loại". Nhưng nhìn từ góc độ lịch sử dân cư, nơi đây cũng là một trong những điểm hội tụ con người lớn nhất mà ngành khai khoáng từng tạo ra. Trước khi trở thành trung tâm kinh tế của Nam Phi, Witwatersrand đã là điểm đến của hàng trăm nghìn người bị hút về bởi sức hấp dẫn của vàng - thứ kim loại đã làm thay đổi không chỉ vận mệnh của một vùng đất mà còn của vô số con người tìm đến nơi đây.

Bản đồ tuyến đường bạc băng qua Thái Bình Dương: Các tàu xuất phát từ Acapulco (Mexico) mang theo lượng lớn bạc khai thác từ các mỏ ở Mexico và Peru (như mỏ Potosí được đánh dấu bằng biểu tượng chiếc cuốc trong hình) đến Manila để đổi lấy hàng hóa phương Đông. Nguồn: Wikipedia

Bạc cũng tạo ra những dòng người xuyên lục địa

Nếu thế kỷ XIX được nhớ đến với những cơn sốt vàng ở California, Australia hay Nam Phi, thì trước đó hàng trăm năm, bạc đã đóng vai trò tương tự trong việc thúc đẩy những làn sóng di cư quy mô lớn.

Từ thế kỷ XVI, sau khi người Tây Ban Nha chinh phục châu Mỹ, hàng loạt mỏ bạc khổng lồ được phát hiện tại Mexico và vùng Andes, nổi tiếng nhất là Zacatecas và Potosí. Những phát hiện này nhanh chóng biến các vùng núi hẻo lánh thành những điểm đến thu hút con người từ nhiều nơi trong Đế chế Tây Ban Nha.

Trong vài thập niên, Potosí từ một vùng núi nằm ở độ cao hơn 4.000m đã phát triển thành một trong những đô thị đông dân nhất thế giới. Hàng vạn người liên tục đổ về đây, không chỉ để khai thác bạc mà còn để tìm kiếm cơ hội làm ăn. Thợ mỏ, thợ luyện kim, thương nhân, chủ ngân hàng, kỹ sư, quan chức và những người cung cấp lương thực, quần áo, công cụ... cùng tạo nên một xã hội đa dạng xoay quanh các mỏ bạc.

Có thời điểm, Potosí đông dân hơn cả London, Paris hay Rome.

Nhà sử học Peter Bakewell nhận định rằng các mỏ bạc ở Mexico và Bolivia không chỉ tạo nên một trong những hệ thống kinh tế lớn nhất của thời kỳ cận đại mà còn thúc đẩy những dòng người xuyên đại dương và xuyên lục địa với quy mô chưa từng có. Đối với nhiều người châu Âu thời bấy giờ, bạc cũng giống như vàng ở California ba thế kỷ sau: đó là lời hứa về việc làm, thu nhập và một cơ hội đổi đời.

Ảnh hưởng của bạc không dừng lại ở các vùng mỏ. Những đoàn thương nhân, thủy thủ và người lao động tiếp tục di chuyển theo các tuyến hàng hải nối châu Mỹ với châu Âu rồi sang châu Á thông qua tuyến Manila Galleon. Cùng với những thỏi bạc là sự dịch chuyển liên tục của con người, hàng hóa và tri thức giữa ba châu lục. Nhiều nhà sử học kinh tế xem đây là một trong những làn sóng di chuyển xuyên lục địa sớm nhất, góp phần đặt nền móng cho quá trình toàn cầu hóa.

Vàng bạc và những cuộc dịch chuyển của người Việt

Lịch sử Việt Nam không chứng kiến những cơn sốt vàng quy mô lớn như California, Australia hay Nam Phi. Tuy nhiên, vàng và bạc vẫn gắn liền với nhiều cuộc dịch chuyển dân cư, sự hình thành các cộng đồng nghề nghiệp và những biến đổi kinh tế - xã hội quan trọng trong suốt chiều dài lịch sử.

Một ví dụ tiêu biểu là sự ra đời của phố Hàng Bạc ở Thăng Long. Theo các tài liệu lịch sử, từ thế kỷ XV, các nghệ nhân kim hoàn làng Châu Khê (Hải Dương) được triều đình triệu về kinh thành để đúc bạc nén và tham gia các hoạt động liên quan đến tiền tệ. Từ một nhóm thợ thủ công phục vụ triều đình, họ dần hình thành cộng đồng cư trú và buôn bán giữa lòng đô thị. Qua nhiều thế kỷ, khu vực này phát triển thành phố Hàng Bạc - một trong những con phố nghề nổi tiếng và sầm uất nhất của Thăng Long - Hà Nội và vẫn giữ được dấu ấn kim hoàn cho tới ngày nay.

Đây không phải là một "cơn sốt vàng" theo nghĩa những cuộc đổ xô đi tìm kim loại quý như ở California hay Australia, mà là một dạng di dân nghề nghiệp. Những người thợ kim hoàn rời làng nghề để đến kinh thành theo nhu cầu của triều đình và thị trường, mang theo kỹ năng chế tác, truyền nghề cho con cháu và từng bước hình thành một cộng đồng nghề ổn định giữa lòng đô thị. Qua nhiều thế hệ, cộng đồng ấy không chỉ góp phần tạo nên bản sắc của phố Hàng Bạc mà còn trở thành một trong những ví dụ tiêu biểu về sự dịch chuyển dân cư gắn với nghề kim hoàn trong lịch sử Việt Nam.

Không chỉ tạo ra những cộng đồng nghề nghiệp mới, vàng và bạc còn đóng vai trò đặc biệt trong các cuộc dịch chuyển của người Việt qua nhiều thời kỳ chiến tranh, thiên tai và biến động xã hội. Khi phải rời bỏ quê hương hoặc bắt đầu cuộc sống ở một vùng đất mới, người dân thường không thể mang theo ruộng đất hay nhà cửa. Thứ có thể cất giữ, vận chuyển và trao đổi dễ dàng nhất thường là vàng và bạc.

Nhìn rộng ra lịch sử thế giới, điều đáng chú ý là vàng và bạc hiếm khi chỉ tạo ra của cải. Chúng tạo ra những dòng người. Và chính những dòng người ấy lại tạo ra thành phố, đường sắt, cảng biển, ngân hàng, thị trường và những mạng lưới kinh tế mới.

Trong nhiều trường hợp, thứ làm thay đổi lịch sử không phải bản thân những hạt vàng hay những thỏi bạc nằm dưới lòng đất. Thứ làm thay đổi lịch sử là hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu con người đã quyết định dịch chuyển vì chúng. Những cuộc di cư ấy làm thay đổi bản đồ dân cư, mở rộng không gian kinh tế, thúc đẩy giao thương và góp phần hình thành thế giới hiện đại.

Bởi vậy, nếu nhìn dưới góc độ lịch sử nhân loại, vàng và bạc không chỉ là kim loại quý. Chúng còn là những lực đẩy đặc biệt của lịch sử - những động lực đã nhiều lần thôi thúc con người vượt qua biên giới, chinh phục vùng đất mới và tạo nên những trung tâm kinh tế có ảnh hưởng sâu rộng đến tận ngày nay.

Thiên Hương