Khi các ngân hàng trở thành trung tâm quyền lực tài chính

Giá vàng hôm nay 25/8: Vàng nhẫn vượt vàng miếng

Canada sở hữu nhiều vành đai đá xanh (greenstone belts) và hệ sinh thái khai khoáng phát triển, giúp quốc gia này tiếp tục là điểm đến hàng đầu của dòng vốn thăm dò vàng toàn cầu. Ảnh: Natural Resources Canada.

Nhưng thay vì tiến sâu vào những vùng đất chưa được khám phá, phần lớn dòng tiền đang quay về các mỏ hiện hữu.

Bản đồ thăm dò vàng đang mở rộng

Nếu nhìn vào bản đồ thế giới hôm nay, rất khó để biết những thỏi vàng của năm 2045 sẽ đến từ đâu. Chúng có thể đang nằm sâu dưới lớp băng vĩnh cửu ở miền bắc Canada, trong những dãy núi khô cằn của Tây Australia, dưới các vành đai đá cổ ở Tây Phi hay giữa sa mạc Saudi Arabia. Chưa ai nhìn thấy những thỏi vàng ấy. Những gì con người có thể nhìn thấy lúc này là các bản đồ địa chất, những chiến dịch khoan và hàng vạn lõi đá được đưa lên từ lòng đất để phân tích.

Trong ngành khai khoáng có một sự thật quen thuộc: mỗi mỏ vàng của tương lai đều bắt đầu từ những lỗ khoan của hôm nay. Theo báo cáo World Exploration Trends 2026 của S&P Global Market Intelligence, trong năm 2025, các doanh nghiệp đã báo cáo 56.015 lỗ khoan tại 1.244 dự án thăm dò kim loại màu trên toàn cầu. Vàng là một trong những lĩnh vực ghi nhận hoạt động khoan phục hồi rõ nhất. Trong khi tổng ngân sách thăm dò kim loại màu toàn cầu tiếp tục giảm nhẹ, dòng vốn dành riêng cho vàng đã tăng trở lại sau ba năm đi xuống.

Báo cáo này được xây dựng trên cơ sở khảo sát hơn 2.160 doanh nghiệp khai khoáng cùng hệ thống dữ liệu ngân sách và hoạt động thăm dò được S&P Global Market Intelligence theo dõi liên tục trong hơn 28 năm. Dữ liệu được phân tích theo từng quốc gia, khu vực, loại khoáng sản, giai đoạn phát triển dự án và loại hình doanh nghiệp, rồi tổng hợp thành một trong những bộ dữ liệu toàn diện nhất hiện nay về hoạt động thăm dò khoáng sản trên thế giới.

Đằng sau những con số tưởng chừng khô khan ấy là một cuộc đua âm thầm nhưng quyết liệt nhằm bảo đảm nguồn cung vàng cho tương lai.

Đối với phần lớn nhà đầu tư, giá vàng tăng đồng nghĩa với việc các mỏ đang khai thác sẽ thu được nhiều lợi nhuận hơn. Nhưng với ngành khai khoáng, chỉ báo quan trọng hơn lại nằm ở ngân sách thăm dò. Bởi lợi nhuận của hôm nay chỉ phản ánh giá vàng hiện tại, còn ngân sách thăm dò cho biết các doanh nghiệp đang đặt cược như thế nào vào triển vọng dài hạn của thị trường và khả năng sinh lời của những mỏ trong tương lai.

S&P Global cho biết, tổng ngân sách thăm dò khoáng sản kim loại màu toàn cầu năm 2025 đạt khoảng 12,4 tỷ USD. Riêng vàng chiếm khoảng 6,15 tỷ USD, tăng 11% so với năm trước và tương đương gần một nửa tổng ngân sách thăm dò của toàn ngành. Đây cũng là lần đầu tiên trong ba năm ngân sách thăm dò vàng tăng trở lại, phản ánh niềm tin của các doanh nghiệp vào triển vọng dài hạn của kim loại quý khi giá vàng liên tiếp xác lập các đỉnh lịch sử.

Sự gia tăng này phản ánh một quy luật quen thuộc của ngành khai khoáng. Khi giá vàng ở mức cao, doanh nghiệp không chỉ cải thiện dòng tiền từ các mỏ đang hoạt động mà còn có điều kiện đầu tư cho những dự án có chu kỳ hoàn vốn rất dài. Khác với nhiều lĩnh vực sản xuất khác, một mỏ vàng không thể hình thành chỉ sau vài năm đầu tư.

Theo các nghiên cứu của S&P Global, hành trình từ khi phát hiện một thân quặng đến khi mỏ bắt đầu sản xuất thường kéo dài khoảng 16 năm; riêng 70 mỏ vàng trong một mẫu khảo sát trước đó có thời gian trung bình 15,2 năm.

Điều đó cũng có nghĩa, 6,15 tỷ USD mà ngành khai khoáng đã dành cho hoạt động thăm dò vàng trong năm 2025 không nhằm tạo ra nguồn cung cho thị trường hôm nay. Những khoản đầu tư ấy thực chất đang đi tìm những thỏi vàng sẽ được khai thác vào những năm 2040, thậm chí muộn hơn.

Dòng vốn đang chỉ về những "mạch vàng" mới

Khoan thăm dò giúp thu thập các mẫu đá nằm sâu dưới lòng đất. Từ khi một thân quặng được phát hiện đến lúc mỏ bắt đầu sản xuất thường mất khoảng 16 năm, thậm chí lâu hơn với những dự án phức tạp. Ảnh: Boart Longyear.

Nếu coi dòng vốn thăm dò là một chiếc la bàn, có thể phần nào hình dung nơi ngành khai khoáng đang đặt cược cho nguồn cung vàng của vài thập niên tới.

Theo báo cáo của S&P Global Market Intelligence, Canada vẫn là quốc gia thu hút nhiều vốn thăm dò vàng nhất thế giới, dù ngân sách có giảm nhẹ do nhiều dự án bước sang giai đoạn trưởng thành và hoạt động của nhóm doanh nghiệp thăm dò quy mô nhỏ (junior explorers) chững lại.

Vị thế này không phải ngẫu nhiên. Canada sở hữu các vành đai đá xanh (greenstone belts) - một trong những môi trường địa chất giàu vàng nhất thế giới, đồng thời có hệ thống pháp lý minh bạch, thị trường vốn phát triển và mạng lưới dịch vụ khai khoáng hoàn chỉnh. Những yếu tố đó giúp quốc gia Bắc Mỹ tiếp tục giữ vai trò là "thủ phủ" của hoạt động tìm kiếm vàng mới.

Ở phía bên kia bán cầu, Australia cũng chứng kiến sự trở lại của các chương trình khoan vàng. Trong bối cảnh giá lithium và nickel suy giảm khiến nhiều dự án bị cắt giảm đầu tư, các doanh nghiệp lại chuyển hướng dòng vốn sang vàng - kim loại đang được hưởng lợi từ chu kỳ giá cao và nhu cầu trú ẩn gia tăng.

Nếu xét toàn bộ hoạt động thăm dò kim loại màu, Mỹ Latinh tiếp tục là khu vực thu hút ngân sách lớn nhất thế giới. Riêng trong lĩnh vực vàng, đây vẫn là khu vực thu hút vốn lớn thứ hai, nhờ tiềm năng địa chất và hệ thống khai khoáng lâu đời. Còn trong lĩnh vực vàng, khu vực này đứng sau Canada nhưng vẫn giữ vai trò trọng yếu nhờ tiềm năng địa chất và hệ thống khai khoáng lâu đời. Peru, Chile, Mexico và Argentina không chỉ sở hữu nhiều mỏ vàng, bạc và đồng quy mô lớn mà còn có bề dày hàng trăm năm phát triển ngành mỏ. Chính nền tảng địa chất giàu tài nguyên cùng hệ sinh thái khai khoáng hoàn thiện đã giúp khu vực này tiếp tục thu hút lượng lớn vốn đầu tư quốc tế.

Trong khi đó, Tây Phi ngày càng khẳng định vị thế là một trong những "vành đai vàng" mới của thế giới. Ghana, Mali, Burkina Faso và Côte d'Ivoire liên tục ghi nhận các chương trình khoan mở rộng tài nguyên cũng như những phát hiện mới. Dù vẫn phải đối mặt với nhiều rủi ro về an ninh và địa chính trị, khu vực này vẫn hấp dẫn các doanh nghiệp nhờ tiềm năng địa chất lớn và chi phí khai thác cạnh tranh.

Một điểm sáng đáng chú ý khác là Saudi Arabia. Trong khuôn khổ chương trình Vision 2030, quốc gia Trung Đông này đang đẩy mạnh đa dạng hóa nền kinh tế, giảm phụ thuộc vào dầu mỏ bằng cách phát triển ngành khai khoáng. Hàng loạt khu vực giàu vàng, bạc, đồng và kẽm đã được mở cửa cho các chương trình đấu thầu quyền thăm dò, thu hút sự quan tâm của nhiều tập đoàn khai khoáng quốc tế.

Nhìn rộng hơn, bản đồ thăm dò vàng của thế giới không còn đơn thuần phản ánh nơi nào có nhiều vàng nhất. Dòng vốn ngày càng lựa chọn những quốc gia hội tụ ba yếu tố: tiềm năng địa chất, môi trường đầu tư ổn định và khả năng biến một phát hiện địa chất thành một mỏ khai thác thương mại. Chỉ khi ba điều kiện đó cùng tồn tại, những mũi khoan hôm nay mới có cơ hội trở thành những thỏi vàng của hai thập kỷ tới.

Khi dòng tiền lại quay về những mỏ cũ

Các lõi khoan được phân tích để xác định loại khoáng vật, hàm lượng kim loại và hình dạng của thân quặng. Kết quả này là một trong những cơ sở quan trọng để đánh giá tài nguyên và khả năng phát triển dự án. Ảnh: Geoscience Australia.

Có lẽ phát hiện đáng chú ý nhất trong báo cáo của S&P Global không nằm ở quy mô vốn đầu tư, mà ở sự thay đổi trong cách ngành khai khoáng đi tìm vàng.

Trong nhiều thập niên, hoạt động thăm dò thường gắn với hình ảnh các đoàn địa chất băng qua những vùng núi xa xôi hay cánh rừng nguyên sinh để tìm kiếm các mỏ hoàn toàn mới. Thành công khi ấy đồng nghĩa với việc phát hiện một "mảnh đất trắng" trên bản đồ địa chất.

Ngày nay, tư duy đó đang dần thay đổi. Khoảng 51% ngân sách thăm dò vàng năm 2025 được dành cho hoạt động tại các mỏ hiện hữu; trong khi thăm dò giai đoạn sớm nhằm tìm kiếm những mỏ hoàn toàn mới chỉ chiếm 18%, mức thấp kỷ lục.

Sự dịch chuyển này phản ánh một thay đổi quan trọng trong tư duy đầu tư của ngành khai khoáng: ưu tiên giảm rủi ro hơn là theo đuổi những phát hiện mang tính đột phá.

Lựa chọn ấy có cơ sở kinh tế rõ ràng. Khi khoan quanh một mỏ đang hoạt động, doanh nghiệp đã có sẵn hạ tầng như đường giao thông, nguồn điện, nhà máy tuyển quặng, hồ chứa chất thải và hệ thống cấp phép. Nếu phát hiện thêm thân quặng mới, họ có thể nhanh chóng mở rộng thời gian khai thác với chi phí thấp hơn rất nhiều so với việc phát triển một dự án từ con số không.

Ngược lại, hoạt động thăm dò giai đoạn sớm tại những khu vực chưa có mỏ hiện hữu luôn đi kèm rủi ro lớn. Một phát hiện địa chất đầy triển vọng vẫn có thể mất hàng chục năm để chứng minh giá trị kinh tế, hoặc cuối cùng không bao giờ trở thành một mỏ thương mại.

Trong bối cảnh chi phí vốn tăng và nhà đầu tư ngày càng thận trọng, việc ưu tiên mở rộng các mỏ hiện hữu là lựa chọn hợp lý. Nhưng chính lựa chọn hợp lý ấy lại đặt ra một bài toán dài hạn.

Một mỏ vàng đang hoạt động hôm nay cũng từng bắt đầu từ những lỗ khoan thăm dò cách đây gần hai thập niên. Nếu thế giới cắt giảm đầu tư cho các dự án thăm dò khu vực mới, "đường ống" các dự án mới sẽ dần thu hẹp. S&P Global cảnh báo rằng việc thiếu những phát hiện ở giai đoạn đầu có thể khiến nguồn cung vàng trong tương lai đối mặt với khoảng trống ngày càng lớn.

Điều đó cũng có nghĩa, giá vàng của ngày mai không chỉ chịu ảnh hưởng bởi lãi suất, sức mạnh của đồng USD hay những biến động địa chính trị. Ở phía nguồn cung, giá vàng còn chịu ảnh hưởng bởi những quyết định đầu tư được đưa ra từ rất lâu trước đó, tại những nơi mà phần lớn công chúng chưa từng nghe tới.

Giữa những cánh rừng phương Bắc của Canada, vùng đá đỏ Australia, các vành đai vàng Tây Phi hay sa mạc Saudi Arabia, những chương trình khoan thăm dò vẫn đang lặng lẽ diễn ra. Các lỗ khoan ấy có thể chưa tạo ra một gram vàng nào trong năm nay, thậm chí nhiều năm tới. Phần lớn trong số đó có thể không bao giờ trở thành mỏ. Nhưng mọi mỏ vàng của tương lai đều phải bắt đầu từ đây.

Ngành khai khoáng không chỉ khoan vào lòng đất mà còn đang khoan vào nguồn cung của những thập niên sau.

Thiên Hương