Một báo cáo lạm phát của Mỹ có thể khiến giá vàng biến động chỉ vài phút sau khi được công bố. Một phát biểu của Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) có thể làm thay đổi kỳ vọng lãi suất, kéo theo dòng vốn dịch chuyển giữa vàng, cổ phiếu và trái phiếu. Một diễn biến địa chính trị bất ngờ cũng đủ khiến hàng triệu nhà đầu tư trên thế giới đồng loạt tìm đến các tài sản trú ẩn.

Thoạt nhìn, thị trường dường như đang giao dịch vàng, bạc hay cổ phiếu. Nhưng sâu xa hơn, thị trường đang giao dịch kỳ vọng. Mà kỳ vọng được hình thành từ thông tin và thông tin chỉ có giá trị khi người ta tin vào nó.

Nói cách khác, bên dưới các lệnh mua - bán mỗi ngày là một cuộc cạnh tranh không ngừng nhằm định hình nhận thức và niềm tin của thị trường.

Trong nhiều thập niên, lợi thế trên thị trường tài chính chủ yếu thuộc về những người tiếp cận thông tin nhanh hơn, chính xác hơn và đáng tin cậy hơn đối thủ. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), mạng xã hội và các hệ thống phone farm, cuộc cạnh tranh ấy đang bước sang một giai đoạn mới.

Ngày nay, lợi thế không chỉ nằm ở việc ai biết thông tin trước, mà còn ở việc ai có khả năng tạo ra nhiều thông tin hơn, khiến nhiều người nhìn thấy hơn và làm cho nhiều người tin hơn.

Đó cũng là lý do AI, phone farm, bot farm hay thuật toán mạng xã hội không còn là câu chuyện riêng của ngành công nghệ. Chúng đang trở thành những yếu tố có khả năng tác động đến cách thị trường hình thành kỳ vọng, đặc biệt trong bối cảnh phần lớn nhà đầu tư tiếp cận thông tin thông qua các nền tảng số.

Đối với thị trường kim loại quý, câu hỏi đặt ra không phải là liệu AI có thể quyết định giá vàng hay bạc hay không. Điều đáng quan tâm hơn là: Nếu AI và phone farm bị dùng để tạo ra và khuếch đại những tín hiệu thông tin sai lệch, liệu chúng có đủ sức tác động đến kỳ vọng của nhà đầu tư, dẫn dắt dòng tiền và làm gia tăng biến động của thị trường hay không?

Trong nền kinh tế số, thông tin không chỉ được tạo ra mà còn được khuếch đại thông qua các tín hiệu tương tác và thuật toán phân phối nội dung. Chuỗi tác động này có thể ảnh hưởng đến nhận thức, kỳ vọng và hành vi của nhà đầu tư, qua đó góp phần làm gia tăng biến động giá tài sản trong ngắn hạn.

Thông tin - tài sản mới của nền kinh tế số

Giới đầu tư thường truyền tai nhau một câu nói quen thuộc: "Ai có thông tin trước, người đó có lợi thế".

Thực tế, trong nền kinh tế hiện đại, thông tin không chỉ mang lại lợi thế cạnh tranh mà từ lâu đã trở thành một loại tài sản có giá trị kinh tế.

Các hãng thông tấn tài chính như Reuters hay Bloomberg xây dựng mô hình kinh doanh dựa trên việc cung cấp dữ liệu theo thời gian thực. Các tổ chức nghiên cứu, xếp hạng tín nhiệm và cung cấp dữ liệu thị trường cũng tạo ra giá trị từ chính những dòng thông tin mà họ sở hữu. Đối với nhiều quỹ đầu tư, việc tiếp cận một báo cáo chỉ sớm hơn vài giây đôi khi cũng đủ tạo nên khác biệt trong quyết định giao dịch.

Điều mới của kỷ nguyên AI không phải là thông tin trở thành tài sản, mà là cách tài sản ấy được sản xuất, phân phối và khuếch đại đang thay đổi với tốc độ chưa từng có.

Chỉ trong vài phút, AI tạo sinh (Generative AI) có thể tạo ra hàng trăm bài viết, hình ảnh, video, bản dịch hoặc giọng đọc với chất lượng ngày càng khó phân biệt với sản phẩm do con người thực hiện. Nếu AI được ví như một nhà máy sản xuất nội dung, thì phone farm và bot farm có thể được xem là những hệ thống tạo tín hiệu tương tác, còn thuật toán mạng xã hội chính là bộ máy quyết định nội dung nào sẽ tiếp tục được lan truyền.

Đây là điểm khác biệt quan trọng của “kinh tế tương tác ảo”.

Hầu hết các nền tảng số đều sử dụng thuật toán để ưu tiên phân phối những nội dung có dấu hiệu thu hút sự quan tâm của người dùng. Khi một bài viết nhanh chóng nhận được nhiều lượt xem, bình luận hay chia sẻ, thuật toán thường tiếp tục mở rộng phạm vi tiếp cận đến nhiều tài khoản khác. Cơ chế này giúp những nội dung thực sự hấp dẫn lan tỏa nhanh hơn, nhưng cũng có thể bị lợi dụng nếu các tín hiệu tương tác ban đầu được tạo ra một cách nhân tạo.

Khi đó, AI có thể tạo nội dung với tốc độ rất cao; phone farm hoặc bot farm tạo ra hàng loạt lượt xem, bình luận và chia sẻ ban đầu; còn thuật toán sẽ tiếp tục khuếch đại những tín hiệu ấy đến hàng triệu người dùng nếu đánh giá rằng nội dung đang "thu hút" cộng đồng.

Điều đáng lưu ý là thuật toán không có khả năng tự đánh giá một thông tin đúng hay sai như con người. Thuật toán chủ yếu phản ứng với các tín hiệu mà nó thu nhận được. Vì vậy, nếu những tín hiệu đầu vào bị bóp méo, khả năng lan truyền của thông tin sai lệch cũng có thể được khuếch đại rất mạnh trước khi được kiểm chứng.

Nói cách khác, AI tạo ra thông tin, phone farm tạo ra tín hiệu, còn thuật toán quyết định quy mô lan truyền. Khi ba mắt xích này kết hợp, chúng có thể tạo nên một hệ thống khuếch đại nhận thức với quy mô lớn hơn rất nhiều so với trước đây.

Từ AI đến dòng tiền: Chuỗi khuếch đại của “kinh tế tương tác ảo”

Trong nhiều năm, các hệ thống phone farm chủ yếu được sử dụng để tăng lượt xem, lượt thích, lượt theo dõi hoặc bình luận trên mạng xã hội. Mục tiêu thường là quảng bá sản phẩm, xây dựng hình ảnh hoặc tạo cảm giác một nội dung đang được nhiều người quan tâm.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của AI tạo sinh (Generative AI) đang làm thay đổi đáng kể khả năng của các hệ thống này.

Nếu trước đây, việc vận hành một mạng lưới tài khoản giả đòi hỏi nhiều người cùng viết bài, trả lời bình luận hoặc xây dựng các kịch bản tương tác, thì nay phần lớn công việc đó đã có thể được tự động hóa. AI có thể tạo ra hàng nghìn bài viết với nhiều cách diễn đạt khác nhau, trả lời bình luận theo ngữ cảnh, tạo hình ảnh, video, giọng đọc và thậm chí mô phỏng nhiều phong cách giao tiếp khác nhau chỉ trong thời gian rất ngắn.

Nói cách khác, AI không còn chỉ hỗ trợ con người sản xuất nội dung mà đang làm giảm đáng kể chi phí để tạo ra một lượng lớn thông tin trên môi trường số.

Nhưng lượng nội dung lớn không đồng nghĩa với khả năng tạo ảnh hưởng lớn. Muốn tác động đến nhận thức của cộng đồng, nội dung ấy còn phải được nhiều người nhìn thấy. Đó là lúc phone farm và bot farm phát huy vai trò.

Nếu AI là "nhà máy sản xuất nội dung", thì phone farm là "đội quân tạo tín hiệu tương tác". Hàng trăm hoặc hàng nghìn thiết bị có thể đồng loạt xem, thích, chia sẻ hoặc bình luận trong thời gian ngắn nhằm tạo ra cảm giác rằng một chủ đề đang thu hút sự quan tâm rộng rãi.

Tuy nhiên, việc quyết định nội dung ấy có thực sự lan truyền hay không lại là thuật toán của các nền tảng số. Để tối ưu hóa trải nghiệm người dùng, hầu hết mạng xã hội đều ưu tiên phân phối những nội dung có khả năng tạo tương tác cao. Khi một bài viết nhanh chóng nhận được nhiều lượt xem, bình luận hoặc chia sẻ, thuật toán thường tự động xem đó là tín hiệu cho thấy nội dung có giá trị đối với cộng đồng và tiếp tục mở rộng phạm vi tiếp cận.

Về nguyên tắc chung, đây là cơ chế hợp lý. Nó giúp những thông tin hữu ích lan truyền nhanh hơn. Nhưng nếu những tín hiệu ban đầu được tạo ra một cách nhân tạo, thuật toán có thể bị "đánh lừa". Khi đó, nội dung không lan truyền vì giá trị thực sự của nó mà chỉ vì các chỉ số tương tác đã bị thổi phồng.

Điều đáng lưu ý là thuật toán không có khả năng tự xác minh sự thật như một biên tập viên hay một nhà báo. Thuật toán chủ yếu phản ứng với dữ liệu đầu vào mà nó nhận được. Nếu dữ liệu ấy phản ánh sai thực tế, quá trình phân phối thông tin do đó cũng có nguy cơ bị sai lệch.

Đó là lý do nhiều chuyên gia gọi đây là nền kinh tế của tín hiệu (economy of signals), nơi các quyết định phân phối nội dung ngày càng phụ thuộc vào những tín hiệu số như lượt xem, lượt thích, bình luận, thời gian xem hoặc mức độ tương tác của người dùng.

Trong bối cảnh đó, AI, phone farm và thuật toán không hoạt động độc lập mà tạo thành một chuỗi khuếch đại liên hoàn.

Minh họa một kịch bản có thể xảy ra trong “kinh tế tương tác ảo”: AI, phone farm và thuật toán mạng xã hội có thể bị lợi dụng để tạo, khuếch đại và lan truyền thông tin, tác động đến nhận thức và tâm lý đám đông. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ; quyết định mua, bán hay đầu tư cuối cùng vẫn thuộc về con người. Ảnh minh họa do AI tạo

Vì sao nhiều quốc gia bắt đầu siết tương tác ảo?

Chính vì nhận thức được những rủi ro đó, nhiều quốc gia và các nền tảng công nghệ lớn không còn xem tương tác ảo đơn thuần là một thủ thuật nhằm tăng lượt xem hay quảng bá sản phẩm. Thay vào đó, họ coi việc tạo ra các tín hiệu thông tin sai lệch là một vấn đề lớn liên quan đến nhiều vấn đề, như cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ người tiêu dùng và tính minh bạch của thị trường số.

Điểm đáng chú ý là phần lớn các quốc gia không cấm bản thân công nghệ AI hay phone farm. Điều họ tìm cách kiểm soát là mục đích sử dụng các công nghệ ấy. Nếu AI được sử dụng để dịch thuật, chăm sóc khách hàng hoặc hỗ trợ sáng tạo nội dung, công nghệ này vẫn mang lại nhiều giá trị cho nền kinh tế. Nếu phone farm được sử dụng cho mục đích gian lận, tạo tương tác giả, đánh lừa người tiêu dùng hoặc bóp méo các tín hiệu thông tin, vấn đề lại hoàn toàn khác.

Nói cách khác, trọng tâm của quản lý không phải là cấm công nghệ, mà là bảo vệ tính trung thực của các tín hiệu mà thị trường và xã hội đang dựa vào để đưa ra quyết định.

Cùng với sự phát triển nhanh của AI và mạng xã hội, nhiều quốc gia cũng như các nền tảng công nghệ lớn đang tăng cường kiểm soát hoạt động tạo tương tác ảo (artificial engagement), coi đây là một trong những thách thức mới của nền kinh tế số.

Trung Quốc: Thông qua Luật Chống cạnh tranh không lành mạnh và các chiến dịch của cơ quan quản lý không gian mạng, Trung Quốc xử lý các hành vi mua bán lượt xem, lượt thích, bình luận, tạo đơn hàng hoặc xu hướng giả nhằm đánh lừa người tiêu dùng và làm sai lệch dữ liệu thị trường. Trong những năm gần đây, nhiều mạng lưới "thủy quân mạng" (网络水军) đã bị triệt phá.

Mỹ: Các cơ quan quản lý tập trung xử lý các hành vi gian lận thông qua quy định bảo vệ người tiêu dùng, luật viễn thông và các chiến dịch triệt phá những hệ thống sử dụng số lượng lớn SIM hoặc thiết bị phục vụ tin nhắn rác, tài khoản giả và hoạt động lừa đảo trên môi trường số. Đồng thời, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) cũng tăng cường xử lý việc mua bán đánh giá, lượt theo dõi và các chỉ số ảnh hưởng giả nếu gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng.

Một số quốc gia Đông Nam Á: Các vụ việc liên quan đến phone farm thường được xử lý thông qua các quy định về quản lý viễn thông, SIM thuê bao, hoạt động kinh doanh, thuế hoặc buôn lậu thiết bị, thay vì một đạo luật riêng về phone farm.

Các nền tảng công nghệ: Meta, Google, TikTok, YouTube và nhiều nền tảng khác liên tục nâng cấp thuật toán để phát hiện hành vi tương tác bất thường, sử dụng AI và công nghệ phân tích hành vi nhằm hạn chế tài khoản giả, giảm phân phối nội dung có dấu hiệu thao túng và bảo vệ hệ sinh thái quảng cáo.

Điểm chung trong các cách tiếp cận này là làm tăng chi phí vận hành và giảm hiệu quả kinh tế của các mạng lưới tạo tương tác ảo thông qua xác thực danh tính, quản lý SIM thuê bao, phát hiện hành vi bất thường và xử lý các hoạt động gian lận.

Cuộc cạnh tranh vì thế cũng đang thay đổi. Một bên tìm cách tạo ra những tín hiệu ngày càng giống thật hơn. Trong khi bên còn lại tìm cách phát hiện những tín hiệu ấy nhanh hơn. Đó là một cuộc chạy đua công nghệ mà đến nay vẫn chưa có hồi kết.

Trong nhiều thế kỷ, thị trường tài chính cạnh tranh để giành nguồn vốn. Trong kỷ nguyên AI, cuộc cạnh tranh ấy có thể bắt đầu sớm hơn rất nhiều - ngay từ cuộc chiến giành quyền định hình thông tin, sự chú ý và niềm tin của nhà đầu tư.

Đối với thị trường kim loại quý, điều đáng quan tâm không phải là AI hay phone farm có thể quyết định giá vàng. Điều cần quan tâm hơn là liệu những tín hiệu thông tin bị bóp méo có thể làm thay đổi kỳ vọng, dẫn dắt dòng tiền và khuếch đại biến động của thị trường trong ngắn hạn hay không.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia đang tăng cường quản lý tương tác giả, tài khoản giả và các hành vi thao túng thông tin. Các nền tảng công nghệ cũng liên tục điều chỉnh thuật toán nhằm hạn chế việc khuếch đại những tín hiệu bất thường.

Tuy nhiên, bài toán vẫn còn bỏ ngỏ.

Nếu AI có thể tạo ra nội dung với chất lượng ngày càng cao, phone farm có thể tạo ra hàng triệu tín hiệu tương tác, thuật toán có thể khuếch đại những tín hiệu ấy tới hàng triệu người, thì đâu mới là mắt xích cần được quản lý?

Là AI? Là phone farm? Là thuật toán? Hay phải quản lý toàn bộ chuỗi hình thành, khuếch đại và phân phối thông tin của nền kinh tế số?

Đến nay, chưa quốc gia nào có câu trả lời hoàn chỉnh. Bởi quản lý quá chặt có thể làm chậm đổi mới sáng tạo. Nhưng quản lý quá lỏng lại có nguy cơ làm méo mó các tín hiệu thông tin mà thị trường đang dựa vào để vận hành.

Có lẽ, đó mới là một trong những bài toán lớn nhất của kỷ nguyên AI, không chỉ đối với các nhà quản lý, với các nền tảng công nghệ, mà còn đối với mọi nhà đầu tư đang đưa ra quyết định mỗi ngày dựa trên những gì họ nhìn thấy trên màn hình.

Anh Kiệt