Tiết kiệm để giảm áp lực lên hệ thống năng lượng

Việt Nam đang bước vào giai đoạn nhu cầu năng lượng tăng nhanh, trong khi yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng ngày càng cao. Tốc độ tăng trưởng kinh tế, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, điện hóa giao thông và sự phát triển của các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng đều tạo thêm áp lực lên hệ thống.

Thông tin về tổng thể tình hình cung ứng điện, ông Nguyễn Anh Tuấn - Ban Điều hành Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho biết, các tháng cuối năm 2026, dự kiến sản lượng điện tiêu thụ khoảng 325 tỷ kwh, theo NSMO, hệ thống điện Việt Nam vẫn sẽ đáp ứng được sản lượng này, đáp ứng được tiêu dùng về điện của đất nước trong năm 2026.

Với áp lực đó, phát triển nguồn cung là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Nếu chỉ tập trung xây dựng thêm nhà máy điện, mở rộng hệ thống truyền tải, nhập khẩu nhiên liệu… mà không kiểm soát nhu cầu và nâng cao hiệu suất sử dụng, chi phí đầu tư cho hệ thống năng lượng sẽ tiếp tục tăng.

Ngược lại, một đơn vị năng lượng tiết kiệm được chính là một đơn vị năng lượng không phải sản xuất, nhập khẩu hoặc truyền tải thêm. Đây là điểm làm nên giá trị đặc biệt của tiết kiệm năng lượng.

Theo các mục tiêu hiện hành, Việt Nam phấn đấu tiết kiệm khoảng 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc vào năm 2030 so với kịch bản phát triển bình thường. Quy hoạch năng lượng cũng đặt mục tiêu tiết kiệm khoảng 15-20% vào năm 2050.

Như vậy, tiết kiệm năng lượng không còn được xem đơn thuần là hoạt động vận động người dân tắt điện khi không sử dụng, mà đã trở thành một cấu phần của chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Một trong những thay đổi quan trọng trong tư duy hiện nay là chuyển từ tiết kiệm theo nghĩa cắt giảm tiêu dùng sang sử dụng năng lượng hiệu quả. Doanh nghiệp không nhất thiết phải giảm sản lượng để giảm điện năng tiêu thụ. Thay vào đó, mục tiêu là tạo ra cùng một sản lượng với mức tiêu hao năng lượng thấp hơn thông qua đổi mới công nghệ, tối ưu quy trình sản xuất, quản lý phụ tải, thu hồi nhiệt, sử dụng thiết bị hiệu suất cao và số hóa hoạt động quản lý năng lượng.

Bộ Công Thương đánh giá tiết kiệm năng lượng đang giúp doanh nghiệp giảm chi phí, tối ưu sản xuất, giảm phát thải và tạo thêm dư địa tăng trưởng trong quá trình chuyển đổi xanh.

Chính sách chuyển từ vận động sang quản trị

Năm 2026 đánh dấu bước chuyển mới về chính sách khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả và Nghị định số 30/2026/NĐ-CP có hiệu lực. Khung pháp lý mới mở rộng các công cụ quản lý, từ giám sát sử dụng năng lượng, kiểm toán năng lượng, hệ thống quản lý năng lượng đến dán nhãn năng lượng, dịch vụ năng lượng và các cơ chế tài chính hỗ trợ.

Đặc biệt, Chỉ thị số 09/CT-TTg ngày 19/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ đặt ra các mục tiêu cụ thể đến năm 2030, trong đó có giảm tiêu hao năng lượng trên một đơn vị GDP ở mức 1-1,5%/năm; phấn đấu tiết kiệm điện tối thiểu 3%/năm đối với cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm; giảm điện năng dùng cho truyền tải và phân phối trên toàn hệ thống xuống mức 5,8%; đồng thời hướng tới 100% cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm áp dụng hệ thống quản lý năng lượng.

Những mục tiêu này cho thấy tiết kiệm năng lượng đang được chuyển từ một phong trào mang tính tuyên truyền sang một nhiệm vụ có chỉ tiêu, có trách nhiệm và có khả năng đo lường kết quả.

Đây là lý do Bộ Công Thương đang tham vấn việc thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, hướng tới trở thành công cụ tài chính giúp huy động và kết nối nguồn lực từ Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính và đối tác phát triển.

Cùng với đó, các mô hình dịch vụ năng lượng, ESCO, tín dụng xanh và cơ chế hỗ trợ đầu tư cần được phát triển mạnh hơn. Khi doanh nghiệp không phải tự gánh toàn bộ chi phí ban đầu và có thể hoàn vốn từ chính phần năng lượng tiết kiệm được, thị trường hiệu quả năng lượng sẽ có điều kiện mở rộng nhanh hơn.

Thực tế triển khai Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 trong những năm qua cho thấy nhận thức về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đang ngày càng lan rộng. Riêng cuộc thi tìm hiểu về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2026 đã thu hút hơn 183.000 người tham gia, với gần 239.000 lượt thi.

Nhưng để tiết kiệm năng lượng thực sự trở thành một “nguồn năng lượng” của nền kinh tế, thay đổi nhận thức cần đi cùng thay đổi hành vi và công nghệ.

Từ một gia đình lựa chọn thiết bị hiệu suất cao, một tòa nhà tối ưu hệ thống điều hòa, một nhà máy giảm suất tiêu hao năng lượng, đến một khu công nghiệp quản lý phụ tải theo thời gian thực - mỗi cải thiện nhỏ đều góp phần làm giảm nhu cầu năng lượng của toàn hệ thống.

Vì vậy, tiết kiệm năng lượng không nên được nhìn nhận như giải pháp tình thế khi thiếu điện hay giá nhiên liệu tăng cao. Đây phải là một trụ cột lâu dài của chiến lược năng lượng quốc gia - một “nguồn năng lượng thứ nhất” giúp Việt Nam vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh và tiến gần hơn tới mục tiêu tăng trưởng xanh, phát triển bền vững.

Phương Thảo