Thời đại mà số hóa, điện hóa và phi carbon hóa đang dần trở thành ba trụ cột dẫn dắt tăng trưởng, thì bạc - kim loại quý dẫn điện tốt nhất trong tự nhiên - lại nổi lên như một “vị tướng thầm lặng” trong cuộc chiến toàn cầu mang tên cách mạng xanh.

Cách mạng xanh - khái niệm thời hiện đại

Cách mạng xanh (Green Revolution) ban đầu là thuật ngữ chỉ cuộc cải cách nông nghiệp ở thế kỷ XX. Nhưng đến thế kỷ XXI, nó mang một ý nghĩa hoàn toàn mới: Cuộc chuyển đổi toàn diện sang một nền kinh tế xanh, trung hòa carbon, phát triển bền vững.

Nói cách khác, cách mạng xanh hiện nay là tổng hòa của ba xu thế lớn: Số hóa, điện hóa và phi carbon hóa.

Số hóa (Digitalization): Công nghệ số len lỏi vào mọi ngành nghề - từ sản xuất, nông nghiệp đến giao thông và y tế - khiến nhu cầu thiết bị điện tử ngày càng tăng cao. Trong số hóa, bạc là thành phần trong vi mạch, cảm biến, anten 5G, thiết bị IoT, điện thoại, máy tính bảng, camera an ninh, thiết bị đeo thông minh… Bạc được dùng trong solder paste (hợp chất hàn), lớp phủ tiếp xúc và hệ thống dẫn điện…

Khai thác bạctại mỏ Huachacolpa, Huancavelica, Peru

Theo Oxford Economics, tỷ lệ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) về nhu cầu bạc trong các ngành thiết bị điện tử tiêu dùng sẽ duy trì ở mức 4-5%/năm đến 2030.

Tăng trưởng số hóa càng mạnh, vai trò của bạc càng thiết yếu, bởi hiệu suất truyền dẫn và phản ứng với nhiệt độ của bạc rất tốt.

Điện hóa (Electrification): Nhiều lĩnh vực tiêu thụ năng lượng chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sang điện - tiêu biểu là xe điện, bếp điện từ, tàu điện… Trong điện hóa, bạc là thành phần chính trong hệ thống dây điện, công tắc điện tử (relay) và cảm biến nhiệt độ, đặc biệt trong ôtô điện (EV). Bạc có mặt trong pin Li-ion tiên tiến, pin thể rắn và các hệ thống truyền tải điện công suất lớn. Một chiếc xe điện có thể dùng 25-50g bạc, gấp đôi xe chạy xăng thông thường (CPM Group, 2023).

Theo Oxford Economics, ngành xe điện và hạ tầng sạc sẽ góp phần tăng gấp đôi nhu cầu bạc trong lĩnh vực điện vận (hay kỹ thuật điện vận hành) từ nay đến năm 2035.

Phi carbon hóa (Decarbonization): Nỗ lực cắt giảm khí thải carbon nhằm giảm biến đổi khí hậu, thúc đẩy năng lượng tái tạo như điện mặt trời, gió, thủy điện. Trong phi carbon hóa, bạc là vật liệu không thể thay thế trong tấm pin mặt trời (solar cell), đặc biệt là các công nghệ chế tạo pin mặt trời thế hệ mới như PERC (Passivated Emitter Rear Contact), TOPCon (Tunnel Oxide Passivated Contact), HJT (Heterojunction) - những công nghệ mới này tiêu tốn nhiều bạc hơn. Bạc chiếm khoảng 80-130 mg/tế bào Photovoltaic (PV), tùy công nghệ. Dự báo đến năm 2030, các nhà máy điện mặt trời sẽ tiêu thụ khoảng 20-25% tổng cung bạc toàn cầu, theo Viện Bạc (Silver Institute, 2024). Mọi chiến lược Net Zero đều phụ thuộc vào mở rộng năng lượng tái tạo, đặc biệt điện mặt trời - kéo theo nhu cầu bạc tăng theo cấp số nhân. Đó là cơ sở để Oxford Economics kết luận: “Nhu cầu bạc không chỉ là chu kỳ - nó đang được nâng lên một cách có cấu trúc”.

Ba xu thế số hóa, điện hóa và phi carbon hóa đều có điểm chung: cần nhiều bạc. “Bạc là vật liệu không thể thay thế trong quá trình chuyển đổi năng lượng” - Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nhấn mạnh.

Sở hữu nhiều đặc tính đã khiến bạc trở nên vô giá trong các ngành công nghiệp hiện đại. Theo Viện Bạc, năm 2023, gần 55% lượng bạc toàn cầu được dùng cho mục đích công nghiệp - một tỷ lệ cao chưa từng có.

Cơn khát bạc đang tới?

Reuters, trong một báo cáo điều tra đặc biệt công bố tháng 5-2024, đã gọi bạc là “một trong những kim loại thiết yếu nhất cho quá trình chuyển đổi xanh”. Báo cáo này dựa trên dữ liệu của hơn 20 hãng sản xuất pin mặt trời, xe điện và thiết bị điện tử tại châu Á, châu Mỹ và châu Âu. “Thiếu bạc sẽ không có cách mạng xanh”, báo cáo này nhấn mạnh vai trò cốt lõi của bạc trong công nghệ sạch.

Cũng trong năm 2024, báo cáo phối hợp giữa Oxford Economics (Anh) và CPM Group (Mỹ) - hai tổ chức phân tích tài chính hàng đầu - kết luận: “Nhu cầu bạc trong công nghiệp đang tăng theo hướng cơ cấu, không chỉ vì số lượng tăng mà còn do vai trò của bạc ngày càng không thể thay thế”.

Nói cách khác, khi thế giới càng đi sâu vào cách mạng xanh, thì bạc càng trở nên quý giá - không phải để cất trong các hầm trú ẩn kiên cố hay đeo trên người, mà là để xây nên nền móng cho một tương lai không carbon.

Sự lên ngôi của bạc đang đặt ra nhiều dấu hỏi: Liệu nguồn cung có đủ? Liệu giá bạc sẽ tăng mạnh? Liệu có xảy ra chiến tranh thương mại vì bạc như đã từng diễn ra với đất hiếm?

Mức tiêu thụ bạc đang lập kỷ lục. Theo Silver Institute, năm 2023, thế giới tiêu thụ 1,24 tỉ ounce bạc, trong đó riêng lĩnh vực năng lượng mặt trời đã dùng tới 161 triệu ounce (tăng 43% so với năm trước).

Trong cách mạng xanh và chuyển đổi sang năng lượng sạch, thiết bị sử dụng bạc đắt đỏ nhất chính là tấm pin năng lượng mặt trời

Dự báo đến năm 2030, con số này sẽ vượt 2 tỉ ounce nếu tốc độ phát triển năng lượng tái tạo và xe điện vẫn tiếp tục.

Trong khi đó, sản lượng bạc khó bắt kịp nhu cầu. Khai thác bạc nguyên chất ít gặp trong tự nhiên - chỉ khoảng 30% tổng sản lượng. Phần lớn bạc là sản phẩm phụ trong khai thác đồng, chì, kẽm và vàng. Do đó, việc tăng sản lượng bạc phải phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác, như giá của các kim loại đi kèm, đầu tư vào công nghệ khai thác và tính ổn định chính trị của các nước sản xuất bạc lớn như Mexico, Peru, Chile, Trung Quốc...

Điều này khiến “cơn khát bạc” có thể lâu dài chứ không phải khan hiếm nhất thời, tương tự như đã xảy ra với lithium và cobalt cách đây vài năm.

Giá bạc có thể tiếp tục tăng. Từ đầu năm 2024 đến giữa năm 2025, giá bạc tăng liên tục, dao động quanh 37-39 USD/oz, gần bằng mức đỉnh trong 14 năm qua.

Các chuyên gia nhận định: Nếu cách mạng xanh tiếp tục được thúc đẩy mạnh, giá bạc có thể vượt mốc 50 USD/oz - thiết lập kỷ lục mới trong thập niên tới.

Nhà đầu tư và các quốc gia đang làm gì?

Trước nguy cơ thiếu bạc, các quốc gia và tập đoàn lớn đã bắt đầu có những bước đi chiến lược. Trung Quốc đẩy mạnh tích trữ bạc thô và tăng sản xuất tấm pin mặt trời nội địa. Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) đưa bạc vào danh sách “nguyên liệu chiến lược”, đồng thời thúc đẩy tái chế từ thiết bị điện tử cũ. Các hãng xe điện như Tesla, BYD… tìm cách thay đổi thiết kế linh kiện để giảm lượng bạc cần dùng, nhưng hiệu quả còn hạn chế.

Về phía nhà đầu tư, bạc đang trở thành lựa chọn ưu tiên thứ hai sau vàng trong danh mục tài sản trú ẩn, tài sản đặc biệt. Vì bạc là kim loại quý nhưng giá rẻ hơn vàng tới 80-90 lần, tức cần khoảng 80-90 ounce bạc mua 1 ounce vàng, phản ánh việc bạc đang bị định giá thấp hơn rất nhiều so với vàng theo tiêu chuẩn lịch sử. Đồng thời, bạc có ứng dụng công nghiệp, nên được xem là tài sản kép: Vừa trú ẩn, vừa tăng trưởng.

Tích lũy bạc vật chất đang ngày càng trở nên phổ biến tại Việt Nam

Xưa nay, bạc vẫn được coi là kim loại quý phổ biến nhất thế giới, vì dễ tiếp cận và giá thấp hơn vàng. Nhưng giờ đây, khi cách mạng xanh mở ra cánh cửa tiêu thụ bạc công nghiệp khổng lồ, định nghĩa này có thể phải thay đổi.

Bạc giờ không chỉ là đồ trang sức hay những đồng xu cổ. Bạc đã và đang là vị tướng thầm lặng của cách mạng xanh. Hay nói cách khác, bạc là xương sống công nghệ của thế giới không carbon.

Lời kết

Ngày 1-11-2021, tại Hội nghị các Bên tham gia Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 26 (COP26) ở Glasgow, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tuyên bố “cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050”, đặt dấu mốc chính trị rõ ràng, đánh dấu Việt Nam chính thức bước vào quỹ đạo của cuộc cách mạng xanh toàn cầu.

Đây là tuyên bố lịch sử, lần đầu tiên Việt Nam xác lập mục tiêu Net Zero, sánh vai cùng hơn 140 quốc gia khác trong một cuộc chiến gấp rút, chạy đua với biến đổi khí hậu nhằm giữ nhiệt độ trái đất tăng dưới 1,5°C.

Cách mạng xanh không phải là câu chuyện viễn tưởng xa vời. Đó là xu thế sống còn, là lựa chọn bắt buộc trước khủng hoảng khí hậu. Nhưng cuộc cách mạng ấy không thể chỉ dựa vào khẩu hiệu hay chính sách. Nó cần những “nguyên liệu thầm lặng” - như bạc - để vận hành bộ máy công nghệ mới.

Và nếu không có bạc, hoặc không có đủ bạc, nhiều tham vọng xanh có thể chỉ nằm trên giấy.

Vì thế, đừng ngạc nhiên nếu trong một tương lai gần, bạc sẽ trở nên đắt đỏ, bởi bạc mang trong mình sứ mệnh giữ cho hành tinh này còn sống được trong những thập niên tới đây.

Thế Vinh