Giả kim thuật và ảo tưởng về bạc giả

Từ xa xưa, bạc đã là kim loại quý, dùng trong tiền tệ và nghi lễ. Ngay từ thời Hy Lạp - La Mã, đã có hiện tượng pha tạp bạc hoặc mạ bạc lên đồng, chì để “làm bạc giả”. Các văn bản La Mã thế kỷ I-II đã ghi chép việc kiểm tra hàm lượng bạc trong tiền xu, đồng thời mô tả các “công thức” nhuộm kim loại rẻ thành bạc. Thực chất đó chỉ là kỹ thuật xi mạ bạc hoặc tạo lớp hợp chất sáng trắng, khiến người ta tưởng lầm là bạc thật. Khi ấy, “bạc giả” đơn thuần là kim loại rẻ được phủ lớp bạc mỏng để đánh lừa.

Bạc vẫn giữ vị trí kim loại dẫn điện và dẫn nhiệt tốt nhất trong tất cả các kim loại

Giả kim thuật (alchemy) là tiền thân của hóa học hiện đại, ra đời khoảng thế kỷ IV TCN ở vùng Ai Cập - Hy Lạp, đặc biệt ở thành phố Alexandria. Người Ai Cập vốn nổi tiếng về luyện kim, chế thuốc, nhuộm màu, ướp xác. Thuật ngữ “alchemy” có thể bắt nguồn từ “al-kīmiyā” (Arập), vốn vay từ tiếng Hy Lạp “khēmia”, nghĩa là “nghệ thuật của Ai Cập”.

Tại Hy Lạp - La Mã thế kỷ I-V, các nhà giả kim đã kết hợp triết học tự nhiên (Aristotle, bốn nguyên tố: đất - nước - lửa - khí) với nghệ thuật biến đổi kim loại. Họ tin rằng kim loại có “sinh mệnh”; các kim loại thường (chì, đồng, sắt…) là kim loại “chưa trưởng thành”, có thể biến thành bạc, vàng nếu đủ “thanh lọc”. Văn bản thời kỳ này lần đầu nhắc tới “đá giả kim” (philosopher’s stone) - chất huyền thoại được cho là có thể biến kim loại thường thành vàng và đem lại sự bất tử.

Thế giới Arập - Hồi giáo thế kỷ VIII-XIII cũng có giả kim thuật. Sau khi thành phố Alexandria suy tàn, nhiều bản thảo giả kim truyền sang thế giới Hồi giáo, các học giả Hồi giáo dịch và phát triển thành “al-kīmiyā”. Người Arập - Hồi giáo thời này đã để lại nhiều tác phẩm về luyện kim, axit, chưng cất, miêu tả acid sulfuric và ethanol, phát minh kỹ thuật chưng cất, lọc, tinh chế, tạo nền tảng cho hóa học sau này.

Khi tri thức Hồi giáo truyền qua Tây Ban Nha và Sicilia, châu Âu trung cổ bùng lên “cơn sốt” giả kim. Người thời đó tin giả kim có thể tạo vàng, thuốc trường sinh và tri thức vũ trụ. Huyền thoại người Pháp Nicolas Flamel (1330-1418) kể rằng ông tìm ra “đá giả kim”. Thế kỷ XVI, thầy thuốc - nhà giả kim nổi tiếng Paracelsus mô tả cách chế thủy ngân để “sinh ra bạc”; dù thất bại, ông góp phần đặt nền cho y học khi nêu tác dụng kháng khuẩn của bạc và thủy ngân.

Với sự phát triển của khoa học hiện đại, đặc biệt là Robert Boyle (1627-1691) - “cha đẻ của hóa học hiện đại” - giả kim thuật dần bị thay thế. Các phát hiện hóa học thực chứng (oxy của Lavoisier, bảng tuần hoàn của Mendeleev) đã làm sáng tỏ: Kim loại không thể “biến hóa” sang nhau bằng thuật giả kim.

Sự thật là, không có phương pháp giả kim nào biến kim loại thường thành bạc thật. Do vậy, “giả bạc” trong thuật giả kim chủ yếu chỉ là hợp kim hoặc bề mặt bạc hóa, không phải bạc nguyên chất.

Bạc giả thời cận đại

Thế kỷ XVIII-XIX, khoa học luyện kim phát triển, châu Âu bắt đầu chế tạo các hợp kim sáng bóng thay cho bạc thật trong đồ gia dụng. Như bạc Đức (German silver), còn gọi là nickel silver (hợp kim đồng - kẽm - niken. Ở Nga nổi tiếng với hợp kim bạc Ural (Ural silver), thực chất là hợp kim đồng - nicken - kẽm.

Đến thế kỷ XX, kỹ thuật mạ bạc điện phân lan rộng toàn cầu, khiến “bạc giả” trở thành khái niệm quen thuộc trong hàng tiêu dùng. Trong công nghiệp phim ảnh, dù có nhiều nỗ lực thay thế bạc halogenua, không vật liệu nào đạt được độ nhạy sáng và độ bền tương đương. Trong điện tử và năng lượng, đồng, nhôm, graphene… được thử nghiệm thay cho bạc làm dây dẫn và pin mặt trời, nhưng đều kém bạc về hiệu quả dẫn điện và phản xạ quang học.

Có thể tìm hiểu thêm về bạc giả qua các cảnh báo của Tổ chức Giáo dục chống gian lận

Thế kỷ XXI, nhân loại vẫn tiếp tục tìm “bạc mới”. Các nghiên cứu về vật liệu nano đều được kỳ vọng thay thế bạc trong điện tử, y tế. Tuy nhiên, bạc vẫn giữ vị trí dẫn điện và nhiệt tốt nhất trong tất cả các kim loại. Trong năng lượng tái tạo (pin mặt trời, pin xe điện), bạc vẫn là vật liệu sống còn.

Có thể nói, “bạc giả” có lịch sử lâu đời từ thời cổ đại, khi bạc được mạ lên đồng hoặc chì để làm tiền giả. Sang thời cận đại, khái niệm này mở rộng, bao gồm cả các hợp kim không chứa bạc thật nhưng có màu và ánh sáng giống bạc. Ngày nay, “bạc giả” thường được hiểu là đồ trang sức và vật dụng bằng hợp kim trắng, không phải bạc 92,5% (sterling silver), hoặc bạc mạ (silver-plated) có tráng một lớp bạc thật nhưng rất mỏng.

Thời gian đã khẳng định chưa có kim loại nào thay thế được bạc một cách toàn diện. Người ta tạo ra nhiều hợp kim hoặc vật liệu mô phỏng bạc để giảm chi phí, nhưng bạc thật vẫn giữ vị trí đặc biệt về giá trị văn hóa - nghệ thuật, cũng như về tính chất vật lý - hóa học trong công nghiệp hiện đại.

Bạc giả trong kỷ nguyên số

Khi giá bạc lên cao, nhu cầu bạc ngày càng phổ biến, kẻ gian nhìn thấy ở đây một cơ hội lớn để làm hàng giả. Tổ chức Giáo dục chống gian lận (Anti-Counterfeiting Educational Foundation - ACEF) cảnh báo: có hàng trăm trang website quảng cáo tiền vàng/bạc giả. Một số quảng cáo trên cả Walmart.com, Amazon.com. Người mua nghĩ là bạc thật, nhưng hóa ra tất cả đều giả, hoặc không đạt tiêu chuẩn, hoặc chỉ là miếng chì phủ lớp bạc mỏng bên ngoài…

Ở phương Tây, bạc giả chủ yếu xuất hiện dưới dạng hợp kim và tiền xu giả. Tại Việt Nam hiện nay, vấn đề đáng lo ngại hơn là tình trạng làm giả fanpage của các thương hiệu vàng bạc uy tín để lừa đảo người tiêu dùng. Đến nay, chưa ghi nhận vụ làm bạc giả quy mô lớn nào. Có thể vì các vụ chỉ ở mức nhỏ lẻ, người bị hại thường im lặng… Thêm vào đó, thị trường bạc trong nước chủ yếu là bạc thủ công như nhẫn, dây chuyền… việc kiểm tra thật - giả khó khăn hơn vàng do độ tinh khiết không cao, dễ hao mòn, ôxi hóa nhanh, trong khi người dân lại thiếu thiết bị xác thực.

Bạc thật được dập rõ thương hiệu, hàm lượng, trọng lượng và có tem chống giả theo quy định pháp luật. (ảnh: Tập đoàn Vàng bạc đá quý Phú Quý cung cấp)

Tuy nhiên, việc giả mạo fanpage của các thương hiệu vàng bạc lớn đang ngày càng phổ biến. Trong vòng nửa năm qua, Tập đoàn Vàng bạc đá quý Phú Quý đã liên tục cập nhật về việc một số fanpage giả mạo thương hiệu bạc Phú Quý, gây thiệt hại lớn cho người tiêu dùng có nhu cầu tích lũy bạc nguyên chất. Những fanpage này không sản xuất, chỉ giả mạo Phú Quý để nhận tiền cọc mua sản phẩm bạc của người tiêu dùng, sau đó chiếm đoạt trắng trợn. Người tiêu dùng cần cảnh giác và góp phần ngăn chặn các fanpage giả mạo, vì mục tiêu một thị trường bạc Việt Nam phát triển lành mạnh.

Bạc giả đã đi cùng nhân loại hàng nghìn năm, từ tiền xu cổ đại, giấc mộng giả kim cho đến những fanpage lừa đảo trên mạng xã hội. Nhưng có một điểm bất biến: bạc thật vẫn giữ vị thế riêng biệt mà không kim loại nào thay thế được. Điều còn lại là ý thức và sự tỉnh táo của người tiêu dùng hôm nay.

Thế Vinh