Sự phát triển của SGE không chỉ phản ánh quy mô khổng lồ của nhu cầu vàng bạc tại Trung Quốc, mà còn cho thấy một sự dịch chuyển lớn hơn của thị trường kim loại quý toàn cầu - nơi trọng tâm nhu cầu đang dần chuyển từ phương Tây sang châu Á.

Trụ sở Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải (Shanghai Gold Exchange - SGE) tại Thượng Hải, Trung Quốc. (Nguồn: Wikimedia Commons)

Trước năm 2002, Trung Quốc gần như không tồn tại một thị trường vàng tự do đúng nghĩa. Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập năm 1949, nhà nước thiết lập cơ chế độc quyền đối với kim loại quý này. Toàn bộ vàng khai thác hoặc lưu thông trong nền kinh tế phải bán lại cho Ngân hàng Nhân dân Trung Hoa, trong khi người dân không được phép mua bán vàng trên thị trường mở.

Trong hơn nửa thế kỷ, vàng tại Trung Quốc vì thế tồn tại như một tài sản bị kiểm soát chặt chẽ, thay vì một hàng hóa tài chính vận động theo cơ chế thị trường.

Bước ngoặt quan trọng xuất hiện vào năm 2002, khi Trung Quốc chính thức thành lập Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải tại Thượng Hải. Đây là sàn giao dịch vàng quốc gia đầu tiên được thiết kế nhằm xây dựng một thị trường vàng hiện đại, kết nối hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp kinh doanh vàng và các nhà tinh luyện.

Sự thay đổi thể chế này nhanh chóng tạo ra một thị trường hoàn toàn mới. Theo Hội đồng Vàng Thế giới (World Gold Council), việc thành lập SGE là một trong những cải cách quan trọng nhất của Trung Quốc trong lĩnh vực tài chính hàng hóa đầu thế kỷ XXI. Chỉ trong hơn hai thập niên, SGE đã phát triển từ một sàn giao dịch nội địa thành trung tâm giao dịch vàng bạc vật chất lớn nhất Trung Quốc, đồng thời trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới thị trường kim loại quý toàn cầu.

Sự mở rộng của SGE diễn ra song song với quá trình chuyển mình của nền kinh tế Trung Quốc. Trong giai đoạn 2000-2020, thu nhập của hàng trăm triệu người dân tăng nhanh, kéo theo sự hình thành của một tầng lớp trung lưu khổng lồ. Trong bối cảnh đó, truyền thống coi vàng bạc là tài sản tích lũy tiếp tục được củng cố.

Theo dữ liệu của Hội đồng Vàng Thế giới, Trung Quốc hiện vừa là quốc gia tiêu thụ vàng bạc lớn nhất thế giới, vừa là nhà sản xuất thuộc nhóm dẫn đầu. Trong nhiều năm gần đây, đất nước này thường chiếm khoảng 25-30% tổng nhu cầu vàng toàn cầu.

Nếu London là nơi vàng được lưu ký, COMEX là nơi giá được đặt cược, thì SGE là nơi nhu cầu vật chất được “kiểm chứng” mỗi ngày. Một phần đáng kể của dòng chảy vàng bạc toàn cầu vì thế đi qua Thượng Hải - nơi kim loại quý được phân phối tới hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Trong lịch sử, Trung Quốc từng được coi là “lỗ đen hút bạc” của thế giới. Hiện nhu cầu sở hữu vàng bạc vật chất của người dân Trung Quốc thuộc nhóm cao nhất toàn cầu. (Ảnh: Gấu trúc vàng - bạc)

Trong cấu trúc thị trường vàng thế giới, mỗi trung tâm đảm nhận một vai trò riêng: London là trung tâm thanh khoản vàng vật chất, New York là nơi phát hiện giá thông qua thị trường phái sinh, còn Thượng Hải nổi lên như trung tâm hội tụ nhu cầu của châu Á.

Một báo cáo của CME Group cho thấy, nhu cầu vàng tại Trung Quốc ngày càng có ảnh hưởng lớn tới xu hướng giá toàn cầu. Hiện tượng “Shanghai premium” - chênh lệch giữa giá vàng tại Thượng Hải và London - là minh chứng rõ ràng cho vai trò này.

Khi nhu cầu tăng mạnh, giá vàng tại Thượng Hải thường cao hơn giá quốc tế, tạo động lực để vàng vật chất từ nhiều khu vực trên thế giới dịch chuyển về Trung Quốc. Qua đó, Thượng Hải trở thành một trong những “nam châm” hút vàng lớn nhất của hệ thống kim loại quý toàn cầu.

Những giai đoạn như năm 2013 - khi giá vàng giảm sâu và nhu cầu tại Trung Quốc bùng nổ, hay năm 2020 - khi đại dịch làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, cho thấy rõ vai trò của SGE. Trong cả hai thời điểm, giá vàng tại Thượng Hải đều có những biến động đáng kể so với thị trường quốc tế, phản ánh sức nặng của nhu cầu vật chất tại quốc gia này.

Sàn SGE - trung tâm giao dịch vàng vật chất lớn nhất Trung Quốc. (Nguồn: South China Morning Post)

Tham vọng định giá vàng bằng nhân dân tệ

Một bước tiến mang tính biểu tượng diễn ra vào năm 2016, khi Trung Quốc giới thiệu Shanghai Gold Benchmark Price - cơ chế định giá vàng bằng đồng nhân dân tệ.

Theo phân tích của Hiệp hội Thị trường kim loại quý London (London Bullion Market Association - LBMA), việc hình thành chuẩn định giá này phản ánh tham vọng rộng lớn hơn: xây dựng một hệ sinh thái giao dịch kim loại quý có ảnh hưởng quốc tế, trong đó đồng nhân dân tệ đóng vai trò ngày càng quan trọng.

Trong một bài viết về sự phát triển quốc tế của SGE, Chủ tịch sàn Wang Zhenying nhận định rằng, mục tiêu của Thượng Hải là xây dựng một nền tảng giao dịch phản ánh nhu cầu thực của thị trường châu Á.

Dù London và New York vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc định hình giá vàng toàn cầu, sự xuất hiện của chuẩn định giá tại Thượng Hải cho thấy cấu trúc quyền lực của thị trường đang dịch chuyển. Từ một hệ thống tập trung vào phương Tây, thị trường vàng ngày càng mang tính đa cực, nơi ảnh hưởng của châu Á trở nên rõ rệt hơn.

Đối với nhà đầu tư tại Việt Nam, thị trường vàng Thượng Hải không phải là một thực thể xa xôi. Trong thực tế, nhiều biến động tại đây có thể tác động gián tiếp đến xu hướng giá vàng trong nước thông qua các kênh liên thông toàn cầu.

Trung Quốc hiện là quốc gia tiêu thụ vàng lớn nhất thế giới. Khi nhu cầu tại thị trường này tăng mạnh, dòng tiền mua vàng vật chất có thể đẩy giá vàng quốc tế đi lên, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường chịu áp lực từ phía cầu.

Bên cạnh đó, Việt Nam và Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng về văn hóa tích trữ vàng bạc. Tâm lý thị trường tại Trung Quốc - với quy mô lớn hơn nhiều lần, thường có khả năng lan tỏa sang các thị trường châu Á khác.

Một yếu tố quan trọng khác là sự chênh lệch giá giữa các trung tâm. Khi giá vàng tại Thượng Hải cao hơn đáng kể so với London hay New York, dòng vàng vật chất có xu hướng dịch chuyển trong khu vực để tận dụng cơ hội chênh lệch. Những dòng chảy này có thể ảnh hưởng tới cân bằng cung - cầu vàng tại châu Á và gián tiếp tác động tới thị trường Đông Nam Á.

Trong bối cảnh đó, theo dõi SGE giúp nhà đầu tư nhận diện sớm tín hiệu của nhu cầu vàng vật chất tại châu Á - yếu tố ngày càng quan trọng trong quá trình hình thành xu hướng giá toàn cầu.

Thiên Hương