Thần Tài trong tranh dân gian Đông Hồ được Phú Quý chế tác trên sản phẩm vàng 9999, trọng lượng 1 chỉ.

Không chỉ mang ý nghĩa cầu chúc tài lộc đầu năm, sản phẩm còn gợi mở một câu chuyện văn hóa ít được nhắc tới: sự lãng quên của hình tượng Thần Tài trong mỹ thuật dân gian Việt Nam.

Biểu tượng quen thuộc nhưng hiếm trong tranh dân gian

Trong đời sống đương đại, Thần Tài là hình ảnh quen thuộc với nhiều người Việt, nhất là với giới kinh doanh. Tuy nhiên, nếu nhìn lại kho tàng mỹ thuật dân gian truyền thống, có thể thấy một thực tế đáng chú ý: tranh vẽ Thần Tài xuất hiện khá hiếm.

Sự hiếm hoi này không bắt nguồn từ việc người Việt thiếu nhu cầu cầu tài. Ngược lại, nó phản ánh cách xã hội nông nghiệp truyền thống quan niệm về “tài”. Trong bối cảnh ấy, tài lộc không đồng nhất với tiền bạc tích lũy, mà gắn với mùa màng, ruộng đất, nhân lực và sự đủ đầy bền vững.

Vì vậy, khát vọng tài lộc thường được thể hiện gián tiếp thông qua các biểu tượng quen thuộc như Phúc - Lộc - Thọ, trẻ em bụ bẫm, gia súc sinh sôi, ruộng đồng trù phú… thay vì được nhân cách hóa thành “một vị thần tài chính” cụ thể.

Bên cạnh đó, mỹ thuật dân gian Việt Nam dường như thiên về biểu tượng hơn là cá nhân hóa thần linh. Không giống truyền thống hội họa Trung Hoa - nơi các vị thần thường có dung mạo và chức năng rõ ràng - tranh dân gian Việt Nam ưu tiên hình ảnh đời thường, gần gũi, dễ tiếp cận với quảng đại quần chúng. Cặp tranh “Vinh Hoa - Phú Quý” trong tranh dân gian Đông Hồ diễn tả hai em bé ôm gà - ôm vịt là một ví dụ. Trong hệ mỹ cảm ấy, tài lộc thường được “ẩn” trong phúc khí và sự sinh sôi.

Ảnh hưởng lâu dài của tư tưởng Nho giáo với quan niệm “trọng nghĩa khinh tài” cũng khiến việc đề cao tài lộc vật chất một cách trực diện ít được xem là chuẩn mực. Tài lộc là điều cần thiết cho đời sống, nhưng hiếm khi trở thành biểu tượng trung tâm trong nghệ thuật truyền thống.

Phú Quý “đánh thức” vị Thần Tài trong tranh dân gian Đông Hồ

Có một vị Thần Tài “ngủ quên” trong tranh Đông Hồ

Chính vì vậy, sự tồn tại của một bức tranh Thần Tài trong dòng tranh dân gian Đông Hồ mang ý nghĩa đặc biệt. Theo tư liệu trong cuốn “Tranh dân gian Đông Hồ” (Nguyễn Thị Thu Hòa - Trịnh Sinh - Lê Bích), có một bức tranh khắc họa Thần Tài trong trang phục quan văn, dáng vẻ trang nghiêm, hai bên có chữ “Thần Tài” và “Tăng Phúc”, kích thước gốc 26 × 37 cm.

Lần tìm về làng tranh Đông Hồ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cho chúng tôi biết, mộc bản của bức tranh Thần Tài này hiện không còn, chỉ còn lại bản chụp lưu trong sách. Điều đó cho thấy hình tượng Thần Tài từng hiện diện trong mỹ thuật dân gian Việt Nam, nhưng đã dần bị quên lãng trong dòng chảy lịch sử.

Sự “vắng bóng” ấy không phản ánh sự suy giảm của nhu cầu cầu tài trong đời sống, mà cho thấy sự thay đổi trong cách biểu đạt văn hóa. Khi xã hội vận động, những biểu tượng từng phù hợp có thể mờ đi, nhạt nhòa khuất lấp, nhường chỗ cho các hình thức khác. Thần Tài trong tranh Đông Hồ vì thế giống như một lớp trầm tích văn hóa: từng tồn tại, nhưng ít được nhận diện và đã “ngủ quên”.

“Đánh thức” một hình tượng văn hóa

Trong bối cảnh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vừa được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào cuối năm 2025, việc tái hiện hình tượng Thần Tài Đông Hồ trên chất liệu vàng có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi sản phẩm.

Ở đây, vàng không chỉ là vật liệu quý, mà trở thành phương tiện chuyển tải ký ức văn hóa. Một hình tượng từng tồn tại trên giấy dó - chất liệu mong manh của tranh dân gian - nay được tái hiện trên kim loại quý có độ bền cao, gắn với khát vọng tích lũy và trường tồn.

Việc Phú Quý lựa chọn phục dựng hình tượng Thần Tài Đông Hồ cho thấy một cách tiếp cận khác: thay vì tạo ra một hình ảnh hoàn toàn mới, sản phẩm quay về với dấu ấn đã từng có trong mỹ thuật truyền thống, làm cho biểu tượng ấy được “đánh thức” trong đời sống đương đại.

Từ tranh dân gian đến kim loại quý

Thờ cúng Thần Tài ngày nay đã trở thành một phong tục phổ biến trong xã hội Việt Nam. Việc tái hiện Thần Tài Đông Hồ trên vàng 9999 vì thế vừa đáp ứng nhu cầu tâm linh, vừa gợi nhắc một quan niệm văn hóa truyền thống: tài lộc không tách rời với phúc đức.

Trong ý nghĩa đó, sản phẩm vàng không chỉ để cầu may mắn đầu năm, mà còn để nhắc nhớ. Nhắc rằng trong văn hóa Việt, “tài” luôn gắn với “phúc”, “lợi” đi cùng “nghĩa” và sự thịnh vượng chỉ thực sự có giá trị khi đáp ứng được yếu tố vững bền.

Việc “đánh thức” vị Thần Tài trong tranh dân gian Đông Hồ vì thế không đơn thuần là phục dựng một hình ảnh cũ từng có trong quá khứ, mà là một nỗ lực kết nối di sản với đời sống hôm nay, để một biểu tượng văn hóa tiếp tục được lưu truyền trên kim loại quý.

Mong rằng những giá trị của tranh dân gian Đông Hồ nói chung, tranh Thần Tài Đông Hồ nói riêng, sẽ sống mãi với thế hệ hôm nay và mai sau.

Trần Thế Vinh