Ánh đèn trắng quét qua lớp bùn biển, để lộ những khẩu đại bác phủ đầy sinh vật biển và các đồng tiền vàng nằm rải rác quanh thân tàu mục nát. Với giới khảo cổ học dưới nước, đó không chỉ là kho báu. Đó là lịch sử của cả một đế quốc nằm im lìm dưới đáy đại dương.

Con tàu ấy là San José - chiến hạm Tây Ban Nha bị đánh chìm năm 1708 ngoài khơi Colombia khi đang vận chuyển khối lượng vàng, bạc và ngọc lục bảo khổng lồ từ Nam Mỹ về châu Âu. Hơn 300 năm sau, xác tàu được tìm thấy bằng công nghệ khảo sát biển sâu hiện đại, mở ra một trong những cuộc tranh cãi lớn nhất thế giới về di sản dưới nước, quyền sở hữu kho báu và lịch sử thuộc địa.

Trong nhiều thế kỷ, hình ảnh những con tàu chở vàng bạc chìm dưới đại dương luôn kích thích trí tưởng tượng của con người. Từ truyền thuyết cướp biển Caribe cho tới các bộ phim săn kho báu có kịch bản được viết bởi Hollywood, vàng dưới đáy biển thường được nhìn như biểu tượng của sự giàu có và phiêu lưu.

Nhưng khảo cổ học dưới nước hiện đại cho thấy những đồng tiền vàng ấy còn mang ý nghĩa lớn hơn nhiều.

Chúng cho thấy cách các đế quốc từng vận hành, cách thương mại toàn cầu hình thành, cách chiến tranh định hình các tuyến hàng hải và cách vàng bạc từng đóng vai trò như “dòng máu tài chính” nuôi sống cả thế giới cổ đại lẫn cận đại.

Vàng bạc, trang sức trên tàu Atocha được trưng bày ở Bảo tàng Hàng hải Mel Fisher. (Nguồn: Công ty trục vớt 1715 Fleet - Queens Jewels, LLC.)

Khi vàng bạc nuôi các đế quốc hàng hải

Trong nhiều thế kỷ, vàng và bạc không đơn thuần là kim loại quý. Chúng chính là nền tảng của quyền lực địa chính trị toàn cầu.

Từ thế kỷ XVI tới XVIII, các đế quốc châu Âu như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha hay Anh quốc đã xây dựng mạng lưới thương mại và thuộc địa khổng lồ xoay quanh việc kiểm soát các nguồn vàng bạc từ châu Mỹ Latin. Những đoàn tàu vượt Đại Tây Dương khi ấy không chỉ chở của cải, mà còn chở khả năng duy trì chiến tranh, trả lương quân đội và vận hành bộ máy tài chính của các đế chế.

Trong số đó, San José là biểu tượng nổi tiếng nhất.

Con tàu thuộc hạm đội Tây Ban Nha này bị đánh chìm năm 1708 trong Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha. Theo nhiều ước tính, tàu mang theo khoảng 200 tấn vàng, bạc và ngọc lục bảo từ các thuộc địa Nam Mỹ, với tổng giá trị hiện nay có thể lên tới 17 - 20 tỷ USD.

Nhưng điều khiến San José trở nên đặc biệt không chỉ là quy mô kho báu.

Phần lớn số bạc trên tàu được khai thác từ vùng Potosí thuộc Bolivia ngày nay - nơi từng được xem là “núi bạc” của thế giới. Từ thế kỷ XVI, hàng triệu người bản địa Nam Mỹ đã bị cuốn vào hệ thống lao động cưỡng bức khắc nghiệt tại đây để phục vụ cơn khát bạc của châu Âu.

Có thời kỳ, lượng bạc từ Potosí lớn đến mức giới sử học cho rằng nó góp phần thúc đẩy sự hình thành của thương mại toàn cầu sơ khai. Bạc Nam Mỹ được vận chuyển sang châu Âu, rồi tiếp tục chảy sang châu Á thông qua các tuyến thương mại với Trung Quốc và Ấn Độ.

Ở một góc độ nào đó, vàng bạc chính là một trong những “ngôn ngữ tài chính toàn cầu” đầu tiên của nhân loại.

Trước khi tồn tại hệ thống mạng lưới viễn thông tài chính liên ngân hàng toàn cầu (SWIFT), ngân hàng trung ương hay đồng USD, thương nhân trên biển đã sử dụng vàng bạc như một dạng tiền tệ quốc tế có thể được chấp nhận tại nhiều thương cảng khác nhau. Một thương nhân Tây Ban Nha, Ả Rập hay Trung Hoa có thể không nói cùng ngôn ngữ, nhưng đều hiểu giá trị của vàng và bạc.

Chính vì thế, các đoàn tàu chở kim loại quý luôn trở thành mục tiêu săn đuổi của cướp biển và hải quân đối phương. Nhiều trận hải chiến lớn trong lịch sử thực chất xoay quanh việc giành quyền kiểm soát các tuyến vận chuyển vàng bạc.

Khảo cổ học dưới nước ngày nay đang giúp giới nghiên cứu nhìn lại rõ hơn “hệ tuần hoàn tài chính” ấy của thế giới cổ đại.

Những kho báu dưới đáy biển và lịch sử thương mại toàn cầu

Không chỉ San José, rất nhiều xác tàu nổi tiếng khác đã góp phần thay đổi hiểu biết của con người về lịch sử thương mại và quyền lực toàn cầu.

Một trong những vụ tìm thấy nổi tiếng nhất là Nuestra Señora de Atocha - tàu galleon Tây Ban Nha chìm năm 1622 gần Florida sau một trận cuồng phong.

Con tàu mang theo 24 tấn bạc đúc thành thỏi, hàng trăm nghìn đồng peso bạc, vàng, ngọc lục bảo, thuốc lá, hàng hóa thuộc địa cùng nhiều đồ tạo tác quý.

Sau hơn 60 năm tìm kiếm bất thành của người Tây Ban Nha, thợ lặn Mel Fisher cuối cùng phát hiện xác tàu năm 1985. Tổng giá trị kho báu được ước tính khoảng nửa tỷ USD.

Nhưng điều quan trọng hơn là Atocha cho thấy mức độ phụ thuộc khổng lồ của châu Âu vào kim loại quý từ Tân Thế giới. Mỗi chuyến tàu vượt Đại Tây Dương khi ấy giống như một “mạch máu tài chính” nối thuộc địa với chính quốc.

Nếu San José và Atocha đại diện cho mạng lưới thương mại thuộc địa Đại Tây Dương, thì tàu Belitung ngoài khơi Indonesia lại hé lộ một thế giới thương mại khác cổ xưa hơn nhiều. Con tàu đắm từ thế kỷ IX này được phát hiện năm 1998 và chứa hơn 60.000 hiện vật, chủ yếu là gốm sứ thời nhà Đường, cùng nhiều chén vàng, đĩa vàng và đồ trang sức quý.

Phát hiện Belitung cho thấy Con đường Tơ lụa trên biển đã hoạt động cực kỳ sôi động từ hơn 1.000 năm trước. Các thương nhân Trung Hoa, Ả Rập và Đông Nam Á đã kết nối với nhau bằng mạng lưới hàng hải rộng lớn trải dài từ Trung Quốc tới Trung Đông.

Điều thú vị là trong nhiều trường hợp, vàng bạc không phải hàng hóa chính, mà đóng vai trò phương tiện thanh toán, tài sản tích trữ, hoặc vật bảo chứng cho các giao dịch thương mại xuyên đại dương.

Nói cách khác, vàng bạc không chỉ phản ánh sự giàu có. Chúng phản ánh toàn bộ cấu trúc kinh tế và quyền lực của thế giới cổ - cận đại.

Dưới đáy biển còn lưu giữ cả chiến tranh

Khảo cổ học dưới nước cũng cho thấy vàng bạc thường gắn chặt với chiến tranh. Rất nhiều xác tàu được tìm thấy ngày nay thực chất là “nạn nhân” của các cuộc xung đột địa chính trị lớn.

San José bị đánh chìm trong cuộc chiến giành ngai vàng Tây Ban Nha. Nhiều tàu chở vàng thời thuộc địa bị cướp biển hoặc hải quân đối thủ săn đuổi nhằm cắt nguồn tài chính của đối phương. Thậm chí trong Thế chiến thứ hai, nhiều tàu vận tải chở vàng bạc và tài sản quốc gia cũng bị đánh chìm khi vượt đại dương.

Điều đó cho thấy vàng bạc từng đóng vai trò chiến lược không khác gì dầu mỏ hay năng lượng ngày nay.

Một đế quốc mất quyền kiểm soát dòng chảy vàng bạc đồng nghĩa với việc mất khả năng tài trợ chiến tranh, mất thương mại, mất quyền lực.

Chính vì thế, với nhiều nhà sử học kinh tế, lịch sử vàng bạc cũng là lịch sử của quyền lực toàn cầu.

Robot hình người được tạo ra bởi Đại học Stanford ở California đảm nhận nhiệm vụ thu hồi cổ vật, thám hiểm xác tàu đắm và sửa chữa công trình dưới biển. Nguồn: Stanford Robotics.

Khi công nghệ hiện đại đi tìm kho báu cổ đại

Trong quá khứ, việc tìm tàu đắm phần lớn dựa vào may mắn, các ghi chép hàng hải cũ hoặc lời kể của ngư dân. Nhưng khảo cổ học dưới nước hiện đại ngày nay đã trở thành một lĩnh vực công nghệ cao.

Thay vì các “thợ săn kho báu” lặn mò dưới biển, giới khảo cổ hiện sử dụng sonar quét đa tia, hệ thống lập bản đồ 3D đáy biển, robot lặn điều khiển từ xa (ROV), camera độ phân giải cao, cùng nhiều công nghệ định vị hiện đại.

Các thiết bị quét bằng sóng âm có thể dựng mô hình địa hình đáy biển với độ chính xác rất cao. Từ đó, chuyên gia nhận diện các cấu trúc bất thường như thân tàu, đại bác, cụm tiền xu, hoặc hàng hóa bị chôn dưới lớp bùn cát.

Ở những độ sâu vượt quá khả năng lặn của con người, robot ROV sẽ tiếp cận xác tàu. Chúng được trang bị đèn công suất lớn, camera quay phim, cánh tay cơ học, và hệ thống cảm biến tinh vi. Nhờ đó, robot có thể gắp từng đồng xu vàng hoặc đồ tạo tác nhỏ mà không làm hư hại hiện vật.

Đối với các khối bạc hoặc tiền xu bị oxy hóa và kết dính thành mảng lớn sau nhiều thế kỷ dưới nước biển, giới khảo cổ phải sử dụng hệ thống hút cát chuyên dụng để loại bỏ lớp trầm tích xung quanh trước khi cố định hiện vật vào lưới nâng.

Toàn bộ quá trình trục vớt thường diễn ra cực kỳ chậm. Bởi khi đưa hiện vật từ môi trường biển sâu lên mặt nước quá nhanh, sự thay đổi áp suất, nhiệt độ,độ ẩm, và oxy hóa có thể khiến kim loại nứt vỡ hoặc biến dạng.

Sau khi được đưa lên mặt nước, nhiều hiện vật còn phải trải qua quá trình bảo tồn kéo dài nhiều năm.

Với các đồng tiền bạc cổ, chuyên gia thường sử dụng công nghệ điện phân để loại bỏ muối biển tích tụ trong kim loại sau hàng trăm năm nằm dưới đại dương.

Nói cách khác, khảo cổ học dưới nước hiện đại không còn là hành trình “vớt kho báu”, mà là cuộc giải cứu lịch sử bằng công nghệ tối tân nhất.

Hàng triệu xác tàu vẫn nằm dưới đại dương

Theo UNESCO, hàng triệu xác tàu có thể vẫn nằm dưới đáy đại dương trên khắp thế giới. Nhiều trong số đó chứa vàng, bạc, tiền xu, hoặc hàng hóa thương mại cổ đại. Tuy nhiên, phần lớn chưa được khai quật vì độ sâu quá lớn, chi phí cực kỳ đắt đỏ, điều kiện thời tiết khắc nghiệt, hoặc tranh chấp pháp lý phức tạp.

Ở nhiều vùng biển sâu, việc triển khai tàu khảo sát và robot lặn có thể tiêu tốn hàng chục triệu USD.

Đó là lý do khảo cổ học dưới nước hiện nay thường là sự kết hợp giữa chính phủ, viện nghiên cứu, hải quân, bảo tàng, và các tập đoàn công nghệ biển sâu.

Chính vì chi phí quá lớn, ranh giới giữa “khảo cổ học” và “săn kho báu thương mại” đôi khi trở nên gây tranh cãi.

Một số công ty tư nhân xem tàu đắm như nguồn lợi nhuận khổng lồ từ vàng bạc và đồ cổ. Trong khi đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc khai quật quá thiên về thương mại có thể phá hủy giá trị khảo cổ của di sản dưới nước. Với giới khảo cổ, vị trí của từng đồng xu hay từng khẩu đại bác trên đáy biển đều chứa thông tin lịch sử quan trọng.

Nếu chỉ tập trung vào giá trị vàng bạc, rất nhiều dữ liệu về cấu trúc tàu, thương mại, kỹ thuật đóng tàu, đời sống thủy thủ, và lịch sử hàng hải… có thể bị mất vĩnh viễn.

Ai sở hữu kho báu dưới đáy biển?

Một trong những tranh cãi lớn nhất của khảo cổ học dưới nước hiện nay là quyền sở hữu các xác tàu và kho báu.

San José là ví dụ điển hình. Colombia cho rằng xác tàu nằm trong vùng biển thuộc chủ quyền quốc gia này nên Colombia có quyền quản lý và khai thác. Trong khi đó, Tây Ban Nha lập luận San José là tàu chiến của Đế quốc Tây Ban Nha nên vẫn thuộc quyền sở hữu quốc gia theo luật quốc tế về tàu quân sự.

Nhưng câu chuyện còn phức tạp hơn nhiều. Cộng đồng bản địa Qhara Qhara tại Bolivia cho rằng phần lớn bạc trên tàu có nguồn gốc từ lao động cưỡng bức của tổ tiên họ tại các mỏ bạc Nam Mỹ thời thuộc địa. Theo lập luận này, San José không chỉ là “tàu kho báu”, mà còn là biểu tượng của lịch sử bóc lột tài nguyên và cưỡng bức lao động trong thời kỳ thuộc địa châu Mỹ Latin.

Điều đó khiến câu hỏi: “Ai sở hữu vàng bạc dưới đáy biển?” trở thành vấn đề không chỉ về luật pháp, mà còn về đạo đức và ký ức lịch sử.

Nhiều xác tàu ngày nay được xem là di sản văn hóa, nghĩa địa hàng hải, hoặc bằng chứng lịch sử quan trọng, thay vì đơn thuần là nguồn tài sản thương mại.

Đó cũng là lý do UNESCO thúc đẩy các công ước quốc tế nhằm bảo vệ di sản văn hóa dưới nước khỏi nạn săn kho báu thương mại thiếu kiểm soát.

Đồng tiền bạc 8 real duy nhất của Hoàng gia Anh từ hạm đội tàu Tây Ban Nha năm 1715 (bên phải) đã được bán với giá 46.500 đô la và một thỏi vàng (bên trái) được trục vớt từ xác tàu “Atocha” đã được bán với giá 66.000 đô la trong phiên đấu giá của Daniel Frank Sedwick, LLC vào các ngày 7, 8 và 10 tháng 5 năm 2021. (Nguồn: Daniel Frank Sedwick, LLC.)

Việt Nam và “vàng trắng” dưới đáy biển

Không chỉ thế giới, Việt Nam cũng từng thực hiện một trong những cuộc khai quật khảo cổ dưới nước lớn nhất Đông Nam Á tại vùng biển Cù Lao Chàm, Hội An giai đoạn 1999 - 2000.

Khác với các tàu Tây Ban Nha chở đầy vàng bạc từ thuộc địa, con tàu cổ tại Cù Lao Chàm lại kể một câu chuyện rất khác về thương mại hàng hải châu Á thế kỷ XV.

Kho báu lớn nhất trên tàu không phải vàng, mà là gốm sứ. Số lượng hiện vật trong con tàu Cù Lao Chàm với hơn 240.000, không kể hàng vạn mảnh vỡ, hàng nghìn hiện vật đã bị trục vớt trước khi khai quật khảo cổ là một con số khổng lồ - được xem là một trong những phát hiện khảo cổ dưới nước lớn nhất lịch sử Việt Nam.

Các nhà nghiên cứu xác định phần lớn số gốm này có nguồn gốc từ lò Chu Đậu - Mỹ Xá thuộc Hải Phòng ngày nay.

Phát hiện này gây tiếng vang lớn bởi nó cho thấy Đại Việt thế kỷ XV từng tham gia sâu vào mạng lưới thương mại hàng hải quốc tế. Trong nhiều thế kỷ, gốm sứ châu Á từng được thương nhân phương Tây gọi là “vàng trắng” vì giá trị thương mại cực lớn. Những chiếc đĩa, bình và đồ gốm tinh xảo từ châu Á từng là mặt hàng xa xỉ tại nhiều thị trường quốc tế.

Con tàu tại Cù Lao Chàm vì thế không chỉ là một xác tàu đắm. Nó là bằng chứng cho thấy Đại Việt từng hiện diện trong dòng chảy thương mại toàn cầu trên biển từ rất sớm.

Điều thú vị là các nhà khảo cổ cũng tìm thấy một lượng nhỏ vàng bạc trên tàu. Tuy nhiên, chúng chủ yếu là nhẫn vàng, đồ trang sức, hoặc tiền giao dịch của thương nhân và thủy thủ đoàn. Chi tiết ấy cho thấy vàng bạc thời đó đã đóng vai trò như một dạng “tiền tệ toàn cầu” của thương mại hàng hải cổ đại.

Một thương nhân có thể mang theo vàng bạc để giao dịch tại nhiều thương cảng khác nhau trên hành trình vượt biển kéo dài hàng nghìn dặm.

Những đồng tiền vàng kể lại lịch sử nhân loại

Trong hàng nghìn năm, vàng bạc dưới đáy biển luôn khơi gợi trí tưởng tượng mạnh mẽ của con người. Từ truyền thuyết cướp biển Caribe cho tới các chiến dịch săn tàu đắm hiện đại bằng robot biển sâu, con người chưa bao giờ thôi bị hấp dẫn bởi những kho báu nằm dưới đại dương.

Nhưng khảo cổ học dưới nước ngày nay cho thấy giá trị lớn nhất của các kho báu ấy có thể không chỉ nằm ở số vàng bạc được trục vớt.

Chúng cho thấy cách các đế quốc từng vận hành, cách thương mại toàn cầu hình thành, cách chiến tranh định hình thế giới và cách vàng bạc đã kết nối các châu lục thông qua các tuyến hàng hải kéo dài hàng nghìn dặm.

Sau hàng trăm năm nằm im dưới đáy đại dương, những đồng tiền vàng và bạc cổ không chỉ kể lại câu chuyện của kho báu. Chúng kể lại lịch sử của chính nền văn minh nhân loại.

Có lẽ vì thế mà với giới khảo cổ học dưới nước, mục tiêu lớn nhất chưa bao giờ đơn thuần là tìm vàng bạc. Mà là tìm lại ký ức của thế giới từng chìm xuống đáy biển.

Thiên Hương