Ba gương mặt của kim cương

Giá vàng hôm nay 19/8: Vàng thế giới giảm mạnh

Khi vàng từng là tiền

Ngày nay, vàng được biết đến chủ yếu như một tài sản đầu tư và dự trữ của các ngân hàng trung ương. Tuy nhiên, trong suốt thế kỷ XIX và những thập niên đầu thế kỷ XX, vàng không chỉ là tài sản mà còn là tiền theo đúng nghĩa. Người dân có thể mang những đồng tiền vàng đến cửa hàng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ hoặc cất giữ như một phương tiện tích lũy giá trị.

Nền tảng cho hệ thống tiền vàng của Mỹ được đặt ra từ Đạo luật Tiền tệ (Coinage Act) năm 1792, đạo luật đầu tiên quy định việc đúc tiền của quốc gia non trẻ. Văn bản này thành lập Xưởng đúc tiền Hoa Kỳ (U.S. Mint), xác lập đồng USD là đơn vị tiền tệ chính thức và cho phép phát hành cả tiền vàng lẫn tiền bạc. Trong nhiều thập niên sau đó, các đồng tiền vàng lưu hành song song với tiền bạc, trở thành một phần quan trọng của hệ thống tiền tệ Hoa Kỳ.

Đến cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, Mỹ cùng nhiều nền kinh tế lớn vận hành theo chế độ bản vị vàng (Gold Standard). Đạo luật Gold Standard Act năm 1900 chính thức xác lập vàng là cơ sở tiền tệ của Mỹ. Giá trị của đồng USD được gắn với một lượng vàng nhất định, trong khi các đồng tiền vàng như Eagle, Half Eagle hay Double Eagle không chỉ mang giá trị danh nghĩa mà còn chứa lượng vàng tương ứng với mệnh giá được khắc trên đồng xu. Chính vì vậy, tiền vàng vừa là phương tiện thanh toán, vừa là một dạng tài sản có giá trị nội tại.

Khi điều trần trước Quốc hội Mỹ năm 1912, nhà tài chính huyền thoại J.P. Morgan đã đưa ra một nhận định thường được nhắc lại bằng câu: “Tiền là vàng, ngoài ra không có gì khác".

Câu nói này không chỉ phản ánh quan điểm của Morgan mà còn thể hiện tư duy tiền tệ phổ biến của cả một thời đại. Trong mắt nhiều nhà tài chính lúc bấy giờ, giá trị của đồng tiền cuối cùng vẫn phải được bảo chứng bằng vàng. Chỉ nhiều thập niên sau, khi Mỹ lần lượt chấm dứt việc lưu hành tiền vàng và từ bỏ bản vị vàng, vàng mới dần rời khỏi vai trò của một phương tiện thanh toán để trở thành tài sản dự trữ và đầu tư như ngày nay.

Saint-Gaudens Double Eagle - đồng tiền vàng đẹp nhất nước Mỹ

Đồng tiền vàng 20 USD Saint-Gaudens Double Eagle của Hoa Kỳ, được phát hành lần đầu vào năm 1907. Nguồn: Wikimedia Commons

Nếu phải chọn một đồng tiền vàng mang tính biểu tượng nhất của nước Mỹ, nhiều nhà sưu tầm và giới nghiên cứu tiền tệ sẽ nhắc đến Saint-Gaudens Double Eagle. Ra đời năm 1907 với mệnh giá 20 USD, đồng tiền này không chỉ đại diện cho thời kỳ hoàng kim của bản vị vàng mà còn được xem là một kiệt tác nghệ thuật trong lịch sử đúc tiền thế giới.

Mỗi đồng Double Eagle được đúc từ vàng 90%, có khối lượng 33,436 gram, trong đó chứa 0,9675 ounce vàng nguyên chất (khoảng 30,09 gram, tương đương 0,8 lượng vàng theo cách tính ở Việt Nam). Với giá vàng quốc tế hiện nay, riêng lượng vàng chứa trong đồng xu đã có giá trị hơn 4.000 USD, cao gấp hàng trăm lần mệnh giá 20 USD được khắc trên đồng tiền. Tuy nhiên, với giới sưu tầm, giá trị của Saint-Gaudens Double Eagle còn vượt xa giá trị kim loại quý nhờ ý nghĩa lịch sử và nghệ thuật.

Điều đáng chú ý là Saint-Gaudens Double Eagle không được đúc từ vàng nguyên chất 24K mà chỉ chứa 90% vàng, phần còn lại chủ yếu là đồng. Đây không phải là cách để tiết kiệm vàng, mà là một lựa chọn mang tính kỹ thuật. Vàng nguyên chất rất mềm, dễ trầy xước và biến dạng sau thời gian dài lưu thông. Khi được pha thêm một lượng nhỏ đồng, đồng tiền trở nên cứng hơn, chịu mài mòn tốt hơn và có thể sử dụng trong giao dịch hằng ngày mà vẫn giữ được hình nổi cùng các chi tiết tinh xảo.

Chính vì vậy, trong suốt thời kỳ tiền vàng còn lưu hành, không chỉ Mỹ mà nhiều quốc gia khác cũng sử dụng hợp kim vàng thay vì vàng 24K để đúc tiền. Chỉ đến khi tiền vàng không còn giữ vai trò phương tiện thanh toán mà chuyển thành vàng đầu tư (bullion), các đồng tiền có độ tinh khiết 99,99% như American Gold Buffalo hay Canadian Maple Leaf mới trở nên phổ biến.

Cha đẻ của đồng xu là Augustus Saint-Gaudens, nhà điêu khắc nổi tiếng bậc nhất nước Mỹ cuối thế kỷ XIX. Người đứng sau ý tưởng cải cách toàn diện diện mạo tiền xu Mỹ lại là Tổng thống Theodore Roosevelt. Ông cho rằng những đồng tiền lưu hành khi đó quá đơn điệu, thiếu giá trị thẩm mỹ và không phản ánh được vị thế của một cường quốc đang vươn lên.

Trong một bức thư gửi Bộ trưởng Tài chính, Roosevelt từng viết câu nói nổi tiếng: “Tôi cho rằng tiền xu của chúng ta xấu một cách khủng khiếp về mặt nghệ thuật” (I think our coinage is artistically of atrocious hideousness). Từ mong muốn ấy, Roosevelt đã mời Saint-Gaudens thiết kế một loạt tiền xu hoàn toàn mới. Kết quả là sự ra đời của đồng Double Eagle với hình tượng Nữ thần Tự do bước về phía trước, tay phải giơ cao ngọn đuốc, tay trái cầm cành ô liu, phía sau là tòa nhà Quốc hội và những tia nắng đang tỏa rạng. Mặt sau là hình đại bàng đầu trắng tung cánh giữa bầu trời, biểu tượng cho sức mạnh và khát vọng của nước Mỹ.

Ngay từ khi xuất hiện, Saint-Gaudens Double Eagle đã được ca ngợi là một trong những đồng tiền đẹp nhất từng được phát hành. Hơn một thế kỷ sau, nhiều nhà nghiên cứu vẫn coi đây là đỉnh cao của nghệ thuật đúc tiền Hoa Kỳ, nơi giá trị của vàng kết hợp với trình độ điêu khắc và tư duy thẩm mỹ để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật thực sự.

American Gold Eagle - biểu tượng vàng đầu tư hiện đại

American Gold Eagle (Đồng xu vàng Đại bàng Mỹ) là dòng tiền thỏi (bullion coin) chính thức của Hoa Kỳ. Nguồn: Cục Đúc tiền Hoa Kỳ (United States Mint)

Sau khi chấm dứt lưu hành tiền vàng và từng bước từ bỏ bản vị vàng, nước Mỹ phải mất hơn nửa thế kỷ mới một lần nữa phát hành đồng tiền vàng dành cho công chúng. Tuy nhiên, lần trở lại này mang một ý nghĩa hoàn toàn khác: không còn là tiền để chi tiêu, mà là vàng để đầu tư và tích lũy.

Năm 1986, Xưởng đúc tiền Hoa Kỳ (U.S. Mint) chính thức phát hành American Gold Eagle, đồng tiền vàng bullion đầu tiên của nước Mỹ trong thời kỳ hiện đại. Chương trình được triển khai theo Đạo luật Gold Bullion Coin Act năm 1985, sử dụng vàng khai thác trong nước và được Chính phủ Hoa Kỳ bảo đảm về trọng lượng, độ tinh khiết và giá trị pháp lý.

Mặc dù trên mặt đồng xu vẫn ghi các mệnh giá như 5, 10, 25 hoặc 50 USD, nhưng giá trị thực của American Gold Eagle không nằm ở con số ấy. Trên thị trường, giá của mỗi đồng được xác định chủ yếu theo hàm lượng vàng chứa bên trong và biến động theo giá vàng thế giới. Điều đó phản ánh sự thay đổi căn bản trong vai trò của vàng: từ phương tiện thanh toán trở thành tài sản đầu tư.

Về thiết kế, American Gold Eagle kế thừa hình tượng Nữ thần Tự do của đồng Saint-Gaudens Double Eagle năm 1907 ở mặt trước, như một sự tri ân đối với kiệt tác nghệ thuật của hơn một thế kỷ trước. Năm 2021, thiết kế mặt sau được thay đổi, nhưng đại bàng đầu trắng vẫn được giữ làm hình tượng trung tâm, như biểu tượng của sức mạnh và tự do.

Ngày nay, cùng với Canadian Maple Leaf, South African Krugerrand, Australian Kangaroo hay Austrian Philharmonic, American Gold Eagle được xem là một trong những đồng vàng bullion phổ biến và có tính thanh khoản cao nhất thế giới. Không chỉ được giới đầu tư cá nhân ưa chuộng, đồng tiền này còn là sản phẩm quen thuộc của nhiều ngân hàng, tổ chức tài chính và nhà kinh doanh kim loại quý trên toàn cầu.

American Gold Buffalo - đồng vàng 24K đầu tiên của Mỹ

American Gold Buffalo - đồng vàng 24K đầu tiên của Mỹ. Nguồn: Wikimedia Commons

Nếu American Gold Eagle đánh dấu sự trở lại của vàng đầu tư tại Mỹ, thì American Gold Buffalo lại mở ra một cột mốc mới về độ tinh khiết. Được Xưởng đúc tiền Hoa Kỳ phát hành lần đầu vào năm 2006, đây là đồng tiền vàng bullion 24K đầu tiên của nước Mỹ, chế tác từ vàng có độ tinh khiết 99,99%.

Sự ra đời của Gold Buffalo giúp Mỹ tham gia trực tiếp vào phân khúc tiền vàng tinh khiết cao, vốn đã có những sản phẩm nổi tiếng như Canadian Maple Leaf của Canada. Khác với American Gold Eagle sử dụng hợp kim vàng 22K để tăng độ cứng và khả năng chống trầy xước, Gold Buffalo gần như được làm từ vàng nguyên chất. Chính đặc điểm này khiến đồng tiền có màu vàng đậm hơn, nhưng đồng thời cũng mềm và dễ xuất hiện vết xước hơn trong quá trình bảo quản.

Sự thay đổi này phản ánh một xu hướng quan trọng của thị trường kim loại quý toàn cầu. Trong nhiều thập niên, American Gold Eagle với hàm lượng vàng 22K (91,67%) được đánh giá cao nhờ độ bền và phù hợp với truyền thống tiền vàng lưu hành. Tuy nhiên, khi vàng ngày càng được mua với mục đích đầu tư thay vì thanh toán, nhiều nhà đầu tư - đặc biệt tại các thị trường châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ và khu vực Đông Nam Á - lại có xu hướng ưu tiên vàng 24K vì dễ nhận biết độ tinh khiết và phù hợp với tập quán tích trữ vàng nguyên chất.

Trong khi đó, nhiều quốc gia đã nhanh chóng đáp ứng nhu cầu này. Canada phát hành Canadian Gold Maple Leaf từ năm 1979, ban đầu với độ tinh khiết 99,9% và sau đó nâng lên 99,99%, qua đó trở thành một trong những dòng tiền vàng bullion tinh khiết cao thành công nhất thế giới. Sau đó, Úc với Australian Kangaroo và Áo với Vienna Philharmonic cũng tham gia thị trường, khiến phân khúc tiền vàng 24K ngày càng phát triển mạnh.

Chính trong bối cảnh đó, Hoa Kỳ quyết định phát hành American Gold Buffalo vào năm 2006. Đồng tiền này không nhằm thay thế American Gold Eagle mà bổ sung thêm một lựa chọn cho những nhà đầu tư muốn sở hữu vàng nguyên chất 99,99%, đồng thời giúp Mỹ cạnh tranh trực tiếp với các dòng tiền vàng 24K đã khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Điểm đặc biệt của American Gold Buffalo còn nằm ở thiết kế mang đậm dấu ấn lịch sử Hoa Kỳ. Hình ảnh trên đồng tiền được phát triển từ mẫu Buffalo Nickel năm 1913 của nhà điêu khắc James Earle Fraser, một trong những thiết kế tiền xu được yêu thích nhất của nước Mỹ.

Mặt trước là chân dung tổng hợp mang hình tượng một người bản địa Mỹ, với những đường nét mạnh mẽ và giàu chiều sâu. Mặt sau là hình một con bò rừng Mỹ đứng trên nền đất, loài vật từng xuất hiện với số lượng khổng lồ trên những đồng cỏ Bắc Mỹ và trở thành biểu tượng của miền Tây hoang dã.

Việc đưa thiết kế hơn một thế kỷ tuổi lên một đồng tiền vàng 24K đã tạo nên sự kết hợp đặc biệt giữa giá trị kim loại quý, nghệ thuật đúc tiền và ký ức lịch sử. Gold Buffalo vì thế không chỉ hấp dẫn nhà đầu tư quan tâm tới vàng có độ tinh khiết cao, mà còn được giới sưu tầm yêu thích bởi hình ảnh gợi nhớ tới một nước Mỹ của những đồng cỏ rộng lớn, các cộng đồng bản địa và thời kỳ khai phá miền Tây.

Ngày nay, American Gold Buffalo cùng American Gold Eagle tạo thành hai dòng tiền vàng đầu tư tiêu biểu của Hoa Kỳ. Một dòng nổi bật bởi độ bền, tính thanh khoản và thiết kế Saint-Gaudens; dòng còn lại được nhận diện bằng độ tinh khiết 99,99% và hình tượng bò rừng mang đậm bản sắc Mỹ.

Vì sao tiền vàng biến mất?

Thiết kế đồng xu 1 USD mang hình Tổng thống Donald Trump, được U.S. Mint công bố ngày 4/8/2026 và dự kiến phát hành vào mùa thu năm 2026. Đồng xu có màu vàng nhưng không chứa vàng. Ảnh: U.S. Mint

Nhìn đồng 1 USD mang hình Tổng thống Donald Trump chuẩn bị được Mỹ phát hành nhân dịp kỷ niệm 250 năm lập quốc, nhiều người dễ lầm tưởng đây là sự trở lại của tiền vàng. Thực tế, đồng xu chỉ có màu vàng, được chế tạo từ hợp kim đồng thau mangan và không chứa vàng.

Chi tiết tưởng như rất nhỏ ấy lại phản ánh một bước ngoặt lớn của lịch sử tiền tệ thế giới.

Năm 1933, giữa cuộc Đại suy thoái, chính quyền Tổng thống Franklin D. Roosevelt yêu cầu phần lớn vàng tiền tệ trong dân chúng phải được giao nộp, khiến tiền vàng rút khỏi lưu thông. Đến năm 1934, Gold Reserve Act tiếp tục tái cấu trúc chế độ quản lý vàng của Mỹ. Năm 1971, Tổng thống Richard Nixon đình chỉ khả năng chuyển đổi USD sang vàng dành cho các chính phủ và ngân hàng trung ương nước ngoài. Quyết định này mở đầu quá trình tan rã của hệ thống Bretton Woods; đến năm 1973, cơ chế tỷ giá cố định về cơ bản chấm dứt.

Kể từ đó, vàng không còn giữ vai trò là phương tiện thanh toán trong đời sống hằng ngày. Thay vào đó, kim loại quý này chuyển sang một vai trò mới: tài sản dự trữ của các ngân hàng trung ương, công cụ phòng ngừa rủi ro của nhà đầu tư và thước đo niềm tin đối với hệ thống tài chính.

Những đồng tiền vàng vì thế cũng thay đổi sứ mệnh. Từ chỗ được dùng để mua bán hàng hóa, chúng trở thành đồng vàng bullion dành cho đầu tư, hoặc những hiện vật được giới sưu tầm săn tìm vì giá trị lịch sử và nghệ thuật.

Đó cũng là lý do đồng xu 1 USD mới của Mỹ chỉ mang màu vàng chứ không còn được đúc bằng vàng thật. Sau gần một thế kỷ, vàng đã rời khỏi những đồng tiền lưu hành, nhưng màu sắc và hình ảnh của nó vẫn tiếp tục được sử dụng như biểu tượng của sự giàu có, uy tín và sức mạnh quốc gia.

Có thể nói, lịch sử tiền vàng của nước Mỹ là hành trình kéo dài hơn hai thế kỷ. Từ những đồng Double Eagle từng lưu thông trong nền kinh tế, đến American Gold Eagle và Gold Buffalo dành cho giới đầu tư, rồi kết thúc bằng một đồng xu chỉ còn mang sắc vàng, mỗi giai đoạn đều phản chiếu sự thay đổi trong cách con người nhìn nhận giá trị của vàng. Vàng đã rời khỏi túi tiền của người dân, nhưng chưa bao giờ rời khỏi lịch sử tiền tệ của nước Mỹ.

Bốn đồng xu, bốn dạng “giá trị”

Lê Hương