Chủ nhật 24/09/2017 17:29

Thăng trầm vịnh Guantanamo

07:00 | 13/02/2017

|
Guantanamo là vùng vịnh nổi tiếng nằm ở đông nam Cuba. Vịnh biển này đặc biệt bởi nó được bao bọc xung quanh bởi những ngọn đồi thẳng dốc tạo thành một vùng riêng biệt tách ly khỏi vùng đất nội địa ngay bên trong duyên hải. Song xung quanh vịnh biển này là những câu chuyện dài…

Cam kết đóng cửa nhà tù Guantanamo?

Tháng 3-2016, Bộ Quốc phòng Mỹ thông báo cho Quốc hội nước này về kế hoạch chuyển tù nhân đang bị giam giữ tại nhà tù vịnh Guantanmo tới các quốc gia khác. Động thái của chính quyền Tổng thống Barack Obama được cho là nhằm thúc đẩy việc đóng cửa nhà tù này trước khi nhiệm kỳ của ông Obama kết thúc vào tháng 1 năm nay, như lời cam kết của ông ngay từ chiến dịch tranh cử Tổng thống nhiệm kỳ đầu tiên, bất chấp sự phản đối từ đa số phe Cộng hòa trong Quốc hội.

Trong kế hoạch đóng cửa nhà tù Guantanamo được trình bày trước Quốc hội Mỹ tháng 2 năm ngoái, Tổng thống Obama khẳng định: Đã đến lúc đóng cửa một nhà tù “phản bội lại lợi ích và giá trị nước Mỹ”.

thang tram vinh guantanamo
Lính Mỹ trên một vọng gác tại nhà tù Guantanamo (Ảnh: CNN)

“Chúng ta hãy làm những gì đúng đắn đối với nước Mỹ. Chúng ta hãy tiến lên và kết thúc một chương trong lịch sử nước Mỹ”, Tổng thống Obama nói tại Nhà Trắng, đồng thời chỉ ra rằng, nhà tù Guantanamo không tăng cường an ninh của nước Mỹ mà ngược lại, còn làm suy yếu nó.

Mới đây nhất, tờ The Guardian thông tin thêm, trong một tuyên bố cuối tháng 12 năm ngoái, ông Obama nhắc lại “vấn đề nhà tù Guantanamo”: “Trong suốt nhiệm kỳ của mình, chúng tôi đã chuyển hơn 175 tù nhân ra khỏi Guantamo một cách hợp lý. Chúng tôi sẽ tiếp tục nỗ lực chuyển thêm các tù nhân ra khỏi nhà tù đó cho đến ngày cuối cùng tôi còn ở nhiệm sở”.

Thế nhưng, giới quan sát cho rằng có lẽ những nỗ lực nhằm đóng cửa nhà tù Guantanamo của chính quyền Obama vẫn chỉ là… một lời hứa. Bởi không ai chắc chắn rằng chính quyền của Tổng thống đắc cử Donald Trump sẽ kế tục những gì còn dang dở từ thời Tổng thống tiền nhiệm.

Vịnh biển “sống còn”

Cái tên vịnh Guantanamo là cách người bản địa Taínos gọi vùng vịnh nằm ở tỉnh Guantanamo, đông nam Cuba. Đây là hải cảng nước sâu tự nhiên, như ở trên đã nói, địa hình Guantanamo được bao quanh bởi những ngọn đồi dốc đứng, khiến vùng vịnh này trở nên tách biệt với vùng nội địa.

Nhà thám hiểm nổi tiếng Christopher Columbus là người châu Âu đầu tiên đặt chân tới đây năm 1494. Ông đã gọi đây là Puerto Grande. Ba thế kỷ sau đó, người Anh đổ bộ và xây dựng căn cứ quân sự tại nơi này. Cho tới khi Guantanamo cùng toàn bộ quốc đảo Cuba trở thành thuộc địa của thực dân Tây Ban Nha.

Trong cuộc chiến Tây Ban Nha - Mỹ, hạm đội Mỹ đã tấn công Santiago để làm nơi tránh bão trong mùa mưa, khẳng định tầm quan trọng sống còn của Guantanamo.

Năm 1898, dưới sự yểm trợ của Hải quân Mỹ, lực lượng lính thuỷ đánh bộ đã đổ bộ vào Guantanamo, song gặp phải sự kháng cự của quân Tây Ban Nha. Cũng trong năm này, Mỹ chiếm vịnh Guantanmo và 5 cảng biển khác, làm nơi neo đậu cho tàu Hải quân Mỹ ăn than.

Năm 1903, Tổng thống Cuba khi đó là Tomás Estrada Palma và Chính phủ Mỹ ký “Hiệp định của các Bến than và Hải quân” theo đó Mỹ được giành quyền xây dựng căn cứ quân sự tại Guantanamo. Căn cứ này có diện tích 117,6km2, nhưng chỉ có 49km2 là đất khô ráo, khoảng 38,8km2 trên biển và khoảng 29,8km2 đầm lầy. Căn cứ Guantanamo nằm cách bờ biển bang Miami của Mỹ khoảng 1.300km.

Năm 1934, Cuba và Mỹ lại ký một điều ước, cho phép căn cứ quân sự Guantanamo của Mỹ tồn tại vô thời hạn, theo hình thức thuê đất, nếu Cuba muốn thu hồi phần lãnh thổ này của mình thì phải đàm phán với Mỹ.

Theo Hiệp ước này, Cộng hòa Cuba cho Mỹ thuê một số vùng đất, hầu hết là quanh vịnh Guantanamo, để làm các điểm cho tàu ăn than và căn cứ hải quân. Hiệp ước nêu rằng, Cộng hòa Cuba có quyền tự do đi lại và chủ quyền tối thượng qua vùng biển này, nhưng Mỹ “có quyền pháp lý và kiểm soát” tại đây.

Căn cứ điều khoản ký kết, hàng năm Mỹ phải trả tiền thuê 2.000USD tiền vàng (tới năm 1934 và giá 4.085USD từ 1938 cho tới nay) tới khi nào Mỹ còn đóng quân và sử dụng khu vực đã thuê. Giới quan sát cho rằng số tiền mà Mỹ tuyên bố trả để thuê vịnh Guantanamo là một giao dịch “hời” nhất từ trước tới nay, bởi số tiền này chỉ bằng với số tiền để thuê một căn hộ ở trung tâm Manhattan sầm uất của Mỹ.

Năm 1959, khi Cuba dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Fidel Castro vĩ đại, cùng với sự kiện vịnh Con Lợn năm 1961, Cuba không nhận số tiền được gọi là “thuê đất” của Mỹ, đồng thời phong tỏa mọi quan hệ thương mại và kinh tế với căn cứ quân sự Mỹ trên vịnh Guantanamo. Trong một bài báo liên quan tới vấn đề này, cố Chủ tịch Cuba Fidel cho hay, ông từ chối nhận tiền thuê đất của Mỹ nhằm phản đối sự chiếm đóng bất hợp pháp của Mỹ đối với vùng đất nằm trên lãnh thổ Cuba.

“Con dao găm của Mỹ trên thân thể Cuba”

Trong tuyên bố hồi tháng 1-2015, người phát ngôn Nhà Trắng Josh Earnest từng khẳng định: “Tổng thống tin rằng nhà tù vịnh Guantanamo cần bị đóng cửa nhưng căn cứ hải quân không phải thứ chúng tôi muốn đóng cửa”. Còn cố Chủ tịch Fidel Castro trong một phát biểu lúc sinh thời từng ví căn cứ quân sự của Mỹ tại Guantanamo chẳng khác nào “con dao găm của Mỹ cắm trên thân thể Cuba” và yêu cầu Mỹ rút khỏi đây.

Tháng 4-2011, trang Wikileaks công bố thêm những “bí mật động trời” về hoạt động của Mỹ tại Guantanamo, trong đó cáo buộc rằng thực tế sau hơn 2 năm kể từ tháng 1-2009, khi Tổng thống Barack Obama ra lệnh đóng cửa nhà tù Guantanamo thì vẫn có 172 tù nhân tiếp tục bị giam giữ tại đây.

Kể từ khi bắt đầu hoạt động (tháng 1-2002), nhà tù Guantanamo luôn là vấn đề gây tranh cãi gay gắt không chỉ ngay trong nội tại nước Mỹ, mà còn bị dư luận thế giới lên án gay gắt. Hầu hết các ý kiến bức xúc vì các tù nhân bị giam giữ nhiều năm tại đây mà không đưa ra xét xử.

Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Hạ viện Mỹ, Hạ nghị sĩ của Đảng Cộng hòa Ed Royce thì lên án nỗ lực của chính quyền Obama nhằm đóng cửa nhà tù Guantanamo. Ông Royce cho rằng, với nỗ lực đóng cửa nhà tù Guantanamo, chính quyền của ông Obama đang đẩy cuộc sống của người dân Mỹ vào những nguy cơ mới. “Một lần nữa những kẻ khủng bố lại được phóng thích ra nước ngoài, nơi chúng sẽ là mối đe dọa tiềm ẩn”, ông Royce tuyên bố.

Trong khi đó, bà Naureen Shah, Giám đốc tại Mỹ của Tổ chức Ân xá Quốc tế phụ trách an ninh và nhân quyền cho rằng: “Tôi nghĩ chúng ta đang ở vào thời điểm nguy hiểm khi vẫn mở cửa một nhà tù ở nước ngoài để giam giữ người cho đến khi họ chết. Điều đó làm suy yếu tiếng nói của Chính phủ Mỹ trong các cuộc tranh luận về chống tra tấn và giam giữ vô thời hạn”.

Còn Lee Wolosky, đặc phái viên của Bộ Ngoại giao Mỹ phụ trách giải quyết việc đóng cửa nhà tù Guantanamo nói: “Hoạt động liên tục và thường xuyên của cơ sở giam giữ này làm suy yếu an ninh quốc gia của chúng tôi khi Mỹ bị phân tán nguồn lực. Nó cũng làm tổn hại mối quan hệ của chúng tôi với các đồng minh chủ chốt và các đối tác, đồng thời khuyến khích tư tưởng bạo lực cực đoan”.

Thậm chí, một số nhà phân tích còn cho rằng, thực chất hệ thống giam giữ ở Guantanamo chủ yếu nhằm thu thập tin tức tình báo cho Mỹ chứ không phải là kiểm soát các phần tử khủng bố nguy hiểm hay tù binh. Đến tháng 8-2016, vẫn còn hàng chục tù nhân bị giam giữ ở Guantanmo. Đến nay, dư luận vẫn dõi theo các hoạt động trên vịnh biển này, đặc biệt trong bối cảnh nước Mỹ sắp có tân tổng thống.

Trần Quân