Thứ sáu 22/06/2018 20:35

Syria và vấn đề dầu mỏ

07:00 | 25/04/2018

|
Sau gần 7 năm, cuộc xung đột vũ trang ở Syria vẫn diễn ra phức tạp giữa các lực lượng quân sự và chính trị khác nhau. Một số nhà nghiên cứu cho rằng, vấn đề dầu mỏ là một trong những nguyên nhân dẫn đến các cuộc tranh giành đó.

Vấn đề năng lượng rõ ràng là quan trọng trong khu vực Trung Đông. Những diễn biến của cuộc chiến tranh Anh - Mỹ ở Iraq vào năm 2003 và những đích ngắm của họ vào dầu mỏ Iraq hiện vẫn còn mang tính thời sự. Liệu có một âm mưu năng lượng nào trong cuộc xung đột Syria hiện tại? Hai quan điểm thường xuyên được đặt ra: một là dầu mà “Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng” bán cho phương Tây và hai là Arập Xê-út và Qatar mong muốn kiểm soát vai trò vị trí trung tâm năng lượng của Syria. Mục đích của phân tích này là để nghiên cứu từng quan điểm trên và kiểm tra tính xác thực của chúng.

IS khai thác và xuất khẩu dầu

Trước hết, liệu dầu mỏ của Syria đã bị IS kiểm soát và bán lại? Tất cả bắt đầu với một tuyên bố của Jana Hybaskova, đại sứ của Liên minh châu Âu (EU) tại Iraq, ngày 2-9-2014, trước Nghị viện châu Âu: “Thật không may, các nước thành viên EU đang mua dầu từ IS lấy ở Syria”.

Theo đại diện của EU, IS có thể khai thác và xuất khẩu ra nước ngoài một phần dầu được tìm thấy trên lãnh thổ do chúng kiểm soát. Sau đó, các tuyên bố khác nhau của giới chính trị gia châu Âu tiếp tục khẳng định thực tế này, làm cho cả Thổ Nhĩ Kỳ lẫn châu Âu trở thành đồng phạm cố ý và vô tình của IS. Câu hỏi tiếp theo nảy sinh: IS có thực sự là một đối tác dầu khí mà những kẻ tòng phạm ở châu Âu muốn tìm kiếm?

syria va van de dau mo
Một nhà máy lọc dầu thủ công ở phía bắc tỉnh Hassaké, miền Bắc Syria. Lãnh thổ này hiện đang do lực lượng người Kurd kiểm soát

Trước hết, cần phải nhìn vào vấn đề dầu mỏ Syria và sự phát triển của nó. Lịch sử năng lượng Syria khác với lịch sử của các nước xuất khẩu dầu mỏ chính trong khu vực. Syria không phải là nhà sản xuất hydrocacbon lớn. Từng phải nhập khẩu dầu mỏ trong những năm 50 và 60 của thế kỷ trước, Damas chỉ bắt đầu xuất khẩu ròng năm 1988. Khai thác dầu ở Syria được chia thành 2 giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên là khám phá và khai thác vào những năm 50 và 60 mỏ dầu Sweidiyeh ở tỉnh Al-Hasaka ở phía đông bắc Syria.

Giai đoạn sản xuất thứ hai bắt đầu vào những năm 80 xung quanh vùng Deir Ez-Zor và các mỏ al-Tanak và al-Omar. Dầu chiết xuất sau đó được tinh chế thành dầu nhiên liệu. Sau thời kỳ phát triển đỉnh cao, sản xuất dầu của Syria phát triển chững lại. Nước này đạt mức đỉnh cao trong năm 1996, từ 582.000 thùng/ngày trong năm 1996 xuống còn 370.000 vào năm 2010. Vào đêm trước của cuộc nội chiến, doanh thu bán dầu của Syria đạt 4 tỉ USD, chiếm 1/3 ngân sách quốc gia. Năm 2011, các trữ lượng dầu của Syria ước đạt 2,5 tỉ thùng.

Sự sụt giảm dần dần của doanh thu từ dầu mỏ đã tác động đến các chính sách tái phân phối phúc lợi của chính quyền Damas: Năm 2008, đồng thời với một chính sách kinh tế tân tự do, chính quyền Tổng thống Bashar Assad đã giảm trợ cấp xăng. Những khoản này trước đó chiếm không dưới 15% GDP. Hậu quả là giá nhiên liệu cũng như giá các sản phẩm nông nghiệp gia tăng đáng kể.

Khi IS dần dần nắm quyền kiểm soát các mỏ dầu của Syria trong năm 2014, các mỏ dầu này rơi vào tình trạng suy giảm. Tuy nhiên, các con số được công bố vào cuối năm 2014 cho thấy, IS đã thu về hàng trăm triệu USD từ việc bán dầu ở những vùng chúng chiếm đóng. Nhiều nhà phân tích đặt nghi vấn về những số tiền này. Các ước tính về khả năng khai thác dầu của IS là không thống nhất.

Trong một bài báo được công bố vào tháng 10-2015, Financial Times ước tính rằng, vào cuối năm 2014, sản lượng khai thác của IS dao động 80.000-120.000 thùng/ngày và giảm xuống 1 năm sau đó, xuống mức 34.000-40.000 thùng/ngày. Các chuyên gia khác cho rằng, những con số này thực tế nhỏ hơn nhiều. Luay al-Khatteeb, một nhà phân tích về dầu mỏ, cho rằng IS chỉ sản xuất được 45.000 thùng trong năm 2014 và 25.000 thùng vào năm 2015. Trong nghiên cứu của mình, Luay al-Khatteeb cũng chỉ ra rằng, dầu chiết xuất từ mỏ ở Syria có chất lượng kém và không thích hợp để bán ra các thị trường lớn, nhất là cho các nhà máy lọc dầu quy mô lớn.

Syria là trung tâm của nhiều luồng trao đổi năng lượng. Hai đường ống dẫn lớn là Kirkuk-Banyas, dài 800km, giữa Iraq và Syria và đường ống dẫn dầu Arập có chiều 1.200km, xuất khẩu khí đốt tự nhiên của Ai Cập qua Jordan, Syria và Lebanon.

Các khoản thu mà IS lấy từ các vùng có dầu cũng nhỏ hơn nhiều so với ước đoán ban đầu. Việc sản xuất cũng chỉ diễn ra trong các khu vực được IS kiểm soát hoặc gần một số khu vực liên thông với các đường dây buôn lậu cũ. Số lượng nhỏ xuất khẩu sang Thổ Nhĩ Kỳ chủ yếu đem lại lợi ích cho người dân địa phương, những người tìm thấy một loại dầu chất lượng kém. Cuối cùng, dầu chất lượng kém thu được sau khi tinh chế thủ công không thể dùng để phục vụ cho máy móc quân sự: các thiết bị quân sự, chẳng hạn như xe Humvee mà IS thu giữ được, thực tế đòi hỏi nhiên liệu có chất lượng tốt.

Do đó, dầu thu được và bán bởi IS cần được nghiên cứu dưới góc độ thực tế hơn. Thay vì nghĩ rằng, IS bán dầu sang các nước lân cận hoặc thậm chí sang châu Âu, các nhà nghiên cứu cho rằng, sản xuất dầu của IS chủ yếu phục vụ cho mạng lưới buôn lậu địa phương.

Dầu không phải là nghi vấn duy nhất về vấn đề năng lượng Syria. Câu hỏi về các đường ống và vận chuyển năng lượng do Syria cung cấp là chủ đề được bàn cãi nhiều.

Trung tâm vận chuyển năng lượng

Nhiều nhà nghiên cứu cho biết, Syria chỉ đóng một vai trò nhỏ trong lĩnh vực khai thác chất đốt. Vai trò chiến lược của Syria là vận chuyển năng lượng của khu vực. Vào năm 2011, thời kỳ đầu cuộc nội chiến, Syria là trung tâm của nhiều luồng trao đổi năng lượng. Hai đường ống dẫn lớn trên cả nước: đường ống Kirkuk-Banyas, dài 800km, giữa Iraq và Syria; còn đường ống dẫn dầu Arập có chiều 1.200km, xuất khẩu khí đốt tự nhiên của Ai Cập qua Jordan, Syria và Lebanon. Những cuộc xung đột khác nhau cứ lặp đi lặp lại ở các quốc gia liên quan kể từ năm 2003, đã làm giảm lưu lượng của hai đường ống này.

Muốn tìm ra con đường thoát khỏi sự sụt giảm trong sản xuất dầu mỏ của đất nước và tạo ra nguồn thu mới, tham vọng của Tổng thống Assad là định vị lại Syria thành trung tâm năng lượng trong quá trình vận chuyển dầu khí. Trong năm 2011, ngay trước khi bắt đầu các cuộc biểu tình, nhà lãnh đạo Syria đã thông báo kế hoạch “chính sách 4 biển” của mình, liên kết với Thổ Nhĩ Kỳ để thiết lập một mạng lưới năng lượng thu gom lượng dầu khai thác ở biển Địa Trung Hải và Biển Đen, biển Caspi và vịnh Ba Tư. Mục tiêu cuối cùng là cho phép kết nối với Thổ Nhĩ Kỳ và Nabucco, đường ống dẫn khí nối khu vực Caspi tới châu Âu qua Thổ Nhĩ Kỳ. Do đó, theo tham vọng này, Syria sẽ trở thành điểm trung chuyển chính đối với một số đường ống dẫn khí đốt.

Chính việc có nhiều đường ống dẫn khí đi ngang là một trong những lý do gây ra cuộc nội chiến hiện nay ở Syria. Cuộc nội chiến Syria đối với một số người, được cho là bắt nguồn từ cuộc xung đột về năng lượng giữa Iran và Qatar cùng các đồng minh. Hai nước này đang ngồi trên một trong những mỏ khí tự nhiên lớn nhất hành tinh: South Pars/North Dome. Nằm cách biển 3km, mỏ khí này, ước tính có khoảng 200 giga thùng dầu quy đổi, là mỏ khí tự nhiên lớn nhất trên thế giới. Nằm giữa biên giới hai nước, mỏ được kiểm soát 2/3 bởi Qatar, phần còn lại thuộc về Iran. Việc khai thác mỏ khí đốt này sẽ là tâm điểm của sự phát triển năng lượng hai nước. Chính vì vậy, đối với một nước, việc ký kết thỏa thuận hợp tác giữa Syria, Iran và Iraq trong việc xây dựng một đường ống dẫn dầu vào tháng 8-2011, trong đó Syria là một trạm trung chuyển đã khiến Qatar không ngồi yên. Trò chơi của các liên minh địa chính trị bắt đầu. Kết hợp với Arập Xêút, Mỹ và các nước khác, Qatar muốn chính quyền Syria sụp đổ.

Tuy vậy, theo nhà nghiên cứu Jonathan Piron, năng lượng không phải là nguyên nhân của cuộc xung đột Syria. Nguyên nhân của cuộc xung đột chính là do sự phản kháng của người dân với chính quyền Damas. Đây cũng là vấn đề Syria cần quan tâm giải quyết. Điều quan ngại hiện nay là vấn đề năng lượng ngày nay ở Syria đã được trộn lẫn với xung đột, tạo nên một mớ hỗn độn ít nhiều có sự tham gia của các nước trong khu vực và thế giới.

D.H

Share on Google+