Thứ sáu 26/05/2017 14:31

Dự án “Dọn sạch đại dương” và “ngàn lẻ một” cách cứu biển

07:20 | 13/05/2017

|
Thống kê mới nhất cho thấy, ở phía Bắc Thái Bình Dương đã hình thành một “lục địa rác” khổng lồ, rộng bằng 1/3 diện tích nước Mỹ và gấp 6 lần diện tích nước Pháp. Đây là thực trạng nhức nhối, đe dọa trực tiếp đến môi trường sống của con người, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn biến khôn lường và nhân loại “đau đầu” tìm cách cứu môi trường biển.  

90% rác thải có nguồn gốc từ nhựa

Các chuyên gia ước tính, đến năm 2020 lượng rác thải trên biển sẽ đạt mức 7,25 triệu tấn. Tuy nhiên, số lượng chất thải khổng lồ này phải cần tới 79.000 năm mới có thể hoàn thành việc thu gom, điều này cũng giống như một nhiệm vụ bất khả thi.

Thực tế, có đến 90% rác thải có nguồn gốc từ đồ nhựa, túi nilon, chai, lọ…, gọi chung là rác nhựa. Khoảng gần 10% trong số 300 triệu tấn đồ nhựa được sản xuất hằng năm và kết thúc cuộc đời của chúng trong lòng biển.

Nhựa thải trên biển tập trung nhiều nhất ở 5 khu vực bao gồm phía Tây nước Mỹ, vùng giữa Mỹ và châu Phi, phía Tây của vùng Nam Nam Mỹ, phía Đông và Tây của cực Nam châu Phi. Các “lục địa rác” với các phần tử nhỏ hơn 5mm trở lên, hoặc lơ lửng trên bề mặt, hoặc chìm xuống ở độ sâu khoảng 30m. Ước tính sơ bộ, 1km2 mặt biển ở những vùng như vậy có tới hàng trăm nghìn, hàng triệu mảnh rác nhựa và người ta phải đợi hàng nghìn năm, rác nhựa mới tự phân hủy hoàn toàn.

Báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP) cho biết, rác nhựa trên đại dương đang gây thiệt hại cho nền kinh tế thế giới khoảng 13 tỉ USD mỗi năm, đe dọa đời sống sinh vật biển, ngành du lịch và nghề cá.

UNEP đã có nhiều báo cáo về việc sinh vật biển nuốt vào bụng các chất dẻo độc hại thường tồn tại dưới dạng các mảnh nhỏ có đường kính chưa tới 5mm. Nhờ các dòng hải lưu, các mảnh vỡ này có thể di chuyển trên khắp đại dương và trở thành mồi cho các loài chim biển, cá, giun và động vật phù du. Rác nhựa thực ra không trực tiếp khiến cho các loài sinh vật biển bị chết, nhưng chúng sẽ bị thụ động tiếp nhận chuỗi độc thức ăn PCB và DDT. Hệ quả tiêu cực hơn nữa là các chất này sẽ chuyển hóa thành chất độc hại nếu con người ăn phải.

du an don sach dai duong va ngan le mot cach cuu bien
Rác thải đang từng ngày “xâm chiếm” đại dương với số lượng không thể kiểm soát

Một đoàn thám hiểm hải dương từng phát hiện một ống hút cắm vào đầu một chú rùa biển, một trong những loài đang có nguy cơ bị tuyệt chủng. Khi con người vứt rác bừa bãi, trên thực tế đã vô hình trung gây tổn hại lớn đối với hệ sinh thái tự nhiên và các sinh vật biển khác. Song song với việc thu gom rác thải trên biển, việc ngăn chặn vứt rác thải xuống biển cũng cần phải được đẩy mạnh.

Báo cáo trên cũng nhấn mạnh việc các công ty nên xem xét lại hoạt động sử dụng chất dẻo trong sản xuất và kinh doanh. Trong khi đó, việc tái chế có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm được rất nhiều chi phí.

Khắc tinh mới của rác nhựa?

Nhà khoa học Federica Bertocchini thuộc Trường Đại học Cantabria, Tây Ban Nha - cũng là người nuôi ong nghiệp dư vừa phát hiện ra khả năng ăn rác thải nhựa đáng kinh ngạc của sâu sáp, khi ông này đang chăm sóc tổ ong.

Theo International Business Times, Bertocchini đã bỏ những con sâu sáp vào một túi nhựa làm từ polyethylene khi nhặt chúng ra từ tổ ong. Chưa đầy một tiếng sau, chiếc túi này đã bị thủng lỗ chỗ.

Khi mang những con sâu sáp vào phòng thí nghiệm để nghiên cứu hoạt động của chúng trong túi, bà Bertocchini nhận thấy, loài sâu này không chỉ cắn thủng túi nilon mà chúng còn đang ăn nhựa và phân hủy nhựa thành một hợp chất khác.

Cụ thể, trong thí nghiệm này, 100 con sâu sáp đã ăn hết 92mg nhựa trong khoảng 12 giờ, khiến chiếc túi nilon chỉ còn lại những mảnh vụn. Trong quá trình đó, những con sâu đã phân tách nhựa thành ethylene glycol - một loại chất chống đông.

Nhà khoa học Paolo Bombelli thuộc Trường Đại học Cambridge - đồng tác giả nghiên cứu cho biết: “Chúng tôi nhận thấy có một sự biến đổi hóa học ở polymer. Điều này đã chứng minh rằng, đây không đơn thuần là hành vi nhai một cách vô thức của sâu sáp”.

Nhóm nghiên cứu hiện chưa xác định được cơ chế hoạt động chính xác của sâu sáp. Một câu hỏi được đặt ra là khả năng phân hủy nhựa bắt nguồn từ chính bản thân con sâu sáp hay vi khuẩn sống trong ruột của nó? Ngoài ra, nhóm nghiên cứu cũng tiến hành nghiền nát những con sâu và rải chất nhờn của chúng lên túi nhựa để tìm hiểu xem nó còn khả năng phân hủy nhựa hay không. Kết quả thu được là chất nhầy của sâu vẫn có tác dụng nhưng không mạnh như sâu đang sống.

Bombelli phấn khích nói: “Đây thực sự là một phát hiện tuyệt vời. Chúng tôi rất vui khi nhận thấy chất nhầy vẫn có thể phân hủy nhựa. Điều này tiết lộ cho chúng tôi biết, có thể tồn tại hoạt động enzyme chia nhỏ polyethylene và chúng tôi thực sự muốn xác định được loại enzyme này. Khi đó, chúng tôi có thể chiết xuất enzyme ở những tổ chức sinh vật khác như men hay vi khuẩn E. coli và sử dụng chúng ở quy mô công nghiệp”.

Hàng tỉ chiếc túi nilon hiện đang được sử dụng mỗi năm, cũng như hàng tỉ kilôgram nhựa bị đổ xuống đại dương. Chất polyethylene chiếm khoảng 92% trong tất cả túi nhựa được sản xuất. Một tổ chức sinh vật có thể phân hủy hợp chất này mà không có bất cứ tác động tiêu cực nào trở lại sẽ mở ra tiềm năng lớn cho vấn đề xử lý rác thải.

Thực tế là vậy, song chất ethylene glycol rất độc hại đối với nhiều loài, bao gồm cả con người, do đó thả sâu sáp ở các bãi rác chưa hẳn là giải pháp tốt. Trong thời gian tới, các nhà khoa học sẽ tiến hành nghiên cứu thêm, trước khi dùng sâu sáp để xử lý rác thải nhựa ở các bãi rác mỗi năm.

Bombelli chia sẻ: “Chúng tôi muốn có câu trả lời chính xác về việc nhựa được phân hủy bởi bản thân sâu sáp, vi khuẩn trong ruột sâu hay kết hợp của cả hai yếu tố”.

“Ngàn lẻ một” cách cứu biển

Trang New Scientist cho hay, hiện có ít nhất 224.000 tấn rác thải nhựa trôi nổi trên các đại dương. Chính vì vậy đã có nhiều dự án thu gom rác thải nhựa trên biển.

Ví dụ như, xoáy rác thải nhựa khổng lồ xuất hiện giữa Thái Bình Dương là đối tượng của Dự án Dọn sạch Đại dương (Ocean Cleanup) do một tổ chức phi lợi nhuận tại Hà Lan khởi xướng.

“Ocean Cleanup” bao gồm nhiều phao cao su nổi ghép lại thành hình chữ V, được neo xuống đáy biển và đặt trên đường đi của các dòng hải lưu lớn. Trong khuôn khổ của dự án, hệ thống hàng rào chắn làm từ chuỗi phao này sẽ được lắp đặt và trải dài 100km trên Thái Bình Dương với khả năng thu gom rác thải nhựa trên biển. Rác thải bị đẩy về phía đỉnh chữ V, sau đó được thu gom lại và mang đi tái chế.

Hồi năm 2014, một nghiên cứu về tính khả thi của dự án này đã chỉ ra rằng, hệ thống hàng rào như vậy có thể làm sạch rác thải nhựa tại khu vực xoáy rác chỉ trong vòng 10 năm, với chi phí khoảng 400 triệu USD.

Boyan Slat, trưởng nhóm nghiên cứu chia sẻ: “Chúng tôi không khẳng định hàng rào sẽ phát huy hiệu quả như thế nào. Chúng tôi hiện chỉ đang tiến hành các thử nghiệm”.

Cuối tháng 6 năm ngoái, tại Hague, Hà Lan, nhóm nghiên cứu đã công bố mẫu hàng rào thử nghiệm mới nhất của họ với chiều dài 100m. Họ sẽ thiết lập hàng rào ở ngoài khơi bờ biển Hà Lan trong khoảng 1 năm để đánh giá hiệu quả hoạt động của nó, cũng như xem xét khả năng chống chịu với dòng chảy đại dương và những cơn bão. Thử nghiệm này được cho là tiêu tốn khoảng 3,3 triệu USD, song 1/3 kinh phí được Chính phủ Hà Lan hỗ trợ.

Bộ trưởng Môi trường Hà Lan Sharon Dijksma phát biểu tại buổi lễ ra mắt dự án: “Một vài năm trước đây, thật khó tưởng tượng rằng chúng ta có thể làm sạch đại dương. Nhưng hiện nay, chúng tôi đang tiến hành thử nghiệm để làm sạch một phần Biển Bắc”.

Mai Lâm